Lũ quét Himalaya – “sóng thần bùn” hình thành như thế nào?
Lũ quét Himalaya là dạng lũ quét núi cao hình thành khi sông băng sụp đổ hoặc hồ băng bất ngờ vỡ, giải phóng khối nước, bùn đất và đá khổng lồ lao xuống thung lũng hẹp, tạo thành một “sóng thần bùn” cuốn phăng làng mạc và cơ sở hạ tầng trên đường đi. Ở biên giới Nepal - Trung Quốc, lũ quét và sạt lở đất đã khiến ít nhất 165 người thiệt mạng và cuốn trôi nhiều ngôi làng. Các video cho thấy bức tường bùn đất tràn qua nhà cửa như một con sóng khổng lồ, nạn nhân gần như không có thời gian để chạy thoát. Điều đáng lo ngại là các chuyên gia đã cảnh báo loại lũ quét bắt nguồn từ sự sụp đổ sông băng này có thể xuất hiện với tần suất và cường độ gia tăng trong tương lai.
Cơ chế sông băng sụp đổ và lũ hồ băng: bom nước trên đỉnh núi
Các nghiên cứu về trận lũ quét Himalaya gần đây vẫn thiên về nguyên nhân do sụp đổ một dòng sông băng hoặc khối băng lớn trên núi sạt xuống. Khi khối băng khổng lồ rơi xuống, nó tạo thành một con đập tạm bằng băng, đất đá chắn ngang dòng sông, khiến nước bị dồn ứ phía thượng lưu trong vài giờ đồng hồ trước khi phá vỡ đập. Theo cơ quan khảo sát địa chất Mỹ, thảm họa bắt nguồn từ sự sụp đổ của một sông băng, tạo ra dòng đất đá cuồn cuộn tràn qua các khu vực trên đường đi. AP ghi nhận mảng lớn sông băng vỡ ra, tạm thời chắn ngang sông Lhende, rồi sau đó nước ồ ạt chảy xuống hạ lưu, gây lũ quét tử thần. Về bản chất, đây là lũ do sông băng sụp đổ và lũ hồ băng – những quả bom nước treo lơ lửng trên sườn núi, chỉ chờ điều kiện đủ để nổ tung.
Biến đổi khí hậu: đẩy nhanh tan băng, khoét sâu nguy cơ lũ quét núi cao
Nếu chỉ coi thảm họa là “tai nạn địa chất”, chúng ta sẽ bỏ lỡ động lực thật sự: Trái Đất đang nóng lên. Các chuyên gia khí hậu cho biết ở dãy Himalaya, những đợt nắng nóng sẽ gia tăng, sông băng tiếp tục thu hẹp, tầng đất đóng băng vĩnh cửu suy giảm; những yếu tố này có thể dẫn đến sạt lở đất và lũ do hồ băng tan vỡ. Biến đổi khí hậu do con người gây ra đang làm nguy cơ ngày càng lớn hơn. Khi sông băng tan chảy, nước bổ sung liên tục khiến các hồ băng nở rộng, làm tăng khả năng xảy ra lũ lụt đột ngột. Theo các nhà khoa học khí hậu, dãy Hindu Kush Himalaya đang ấm lên nhanh chóng, kéo theo thay đổi lớn với sông băng, lớp tuyết phủ, tầng đất đóng băng vĩnh cửu và sườn núi. Nói cách khác, mỗi tấn khí nhà kính thải thêm là một cú xoáy vặn vào sự ổn định địa chất của vùng núi cao.
Không chỉ Himalaya: cảnh báo từ dãy Alps và bài học trực tiếp cho Việt Nam
Nguy cơ từ sông băng sụp đổ không dừng ở Himalaya. Nhà băng hà học Olaf Eisen cho rằng những hiện tượng tương tự hoàn toàn có thể xảy ra tại châu Âu, đặc biệt ở dãy Alps. Tháng 5-2025, một vụ sạt lở đất đá và băng tại làng Blatten (Thụy Sĩ) đã khiến một người thiệt mạng, dù người dân được sơ tán trước đó. Một phần lớn sông băng Birch gãy, tạo ra trận lở đá - băng khiến 20 triệu tấn mảnh vỡ bao phủ hầu hết làng này. Theo National Geographic, Himalaya không phải là nơi duy nhất có nguy cơ; ở Na Uy, New Zealand, Iceland và Chile, những quả bom hẹn giờ cũng ẩn dưới lớp băng trên các đỉnh núi cao nhất. Khi cả Himalaya lẫn Alps đều xuất hiện sông băng sụp đổ, bất kỳ dãy núi nào có băng tan nhanh và địa hình dốc đều phải tự đặt câu hỏi: chúng ta đã chuẩn bị đủ cho lũ quét núi cao hay chưa?
Việt Nam: địa hình dốc, khe suối hẹp và nhu cầu cảnh báo sớm
Bài học từ Himalaya không xa lạ với Việt Nam. Trong ba năm qua, các vụ lũ quét ở miền núi phía Bắc cho thấy nguy cơ rất cao xảy ra lũ quét từ các khe suối hẹp. Địa hình dốc núi và khe suối hẹp nhiều tạo điều kiện cho sạt lở đất đá và lũ quét núi cao tương tự, dù chúng ta không có sông băng lớn. Theo phân tích trong nước, những khu vực thường xuyên có mưa lớn, núi cao, khe núi hẹp dễ bị chặn dòng do sạt lở phải được đánh giá rủi ro và lắp đặt hệ thống cảnh báo bằng camera, cảm biến rung chấn; dữ liệu này cần kích hoạt cảnh báo tự động đến khu dân cư ở hạ lưu bằng còi, tin nhắn, loa phát thanh. Nói thẳng: nếu chúng ta chỉ chờ mắt thường nhìn thấy “sóng thần bùn” mới chạy, thì luôn là quá muộn. Xây dựng cảnh báo sớm không phải lựa chọn, mà là điều kiện tối thiểu để sống chung với núi.
