Từ sông băng sụp đổ đến “sóng thần bùn”: tín hiệu báo động toàn dãy Himalaya
Sông băng sụp đổ ở Himalaya là hiện tượng một khối băng khổng lồ vỡ ra, trượt xuống sườn núi, chắn dòng sông hoặc làm vỡ hồ băng, giải phóng một lượng nước, bùn và đất đá tích tụ khổng lồ, tạo thành lũ quét mang tính bùng nổ với tốc độ cao, lực phá hủy cực mạnh và gần như không cho cộng đồng bên dưới bất kỳ cơ hội né tránh nào. Trận lũ quét Himalaya mới nhất tại biên giới Nepal – Trung Quốc là minh chứng tàn khốc cho kiểu thảm họa thiên nhiên này, khi sạt lở và lũ lụt khiến hơn 160 người chết, khoảng 1.400 người mất tích và ít nhất 165 người được xác nhận thiệt mạng, nhiều làng mạc bị cuốn trôi. Những đoạn video từ hiện trường ghi lại một bức tường bùn đất như "sóng thần" dâng lên, lao xuống thung lũng, cuốn phăng nhà cửa trên đường đi. Đây không phải tai nạn đơn lẻ, mà là lời cảnh báo rõ ràng: trong thời đại biến đổi khí hậu, mọi vùng núi băng hà đang bước vào kỷ nguyên rủi ro mới.
Cơ chế “sóng thần bùn”: khi băng tan và tầng đất đóng băng vĩnh cửu cùng suy sụp
Điểm đáng sợ của lũ quét Himalaya lần này nằm ở chỗ nó gần như diễn ra trên nền thời tiết khô, hầu như không có mưa trước đó. Nhiều người dân vẫn sinh hoạt bình thường, cho đến khi thấy dòng bùn lao tới thì đã quá muộn, bỏ chạy cũng không giúp ích gì vì hỗn hợp nước – bùn – đất đá di chuyển với tốc độ cực cao. Theo phân tích địa chấn, sự kiện được ghi nhận không phải động đất mà là rung chấn sinh ra bởi một vụ sạt lở khổng lồ, bắt nguồn từ sự sụp đổ của một sông băng. Khối băng vỡ rơi từ độ cao lớn xuống thung lũng giống như một quả bom, tạm thời chắn ngang dòng sông, khiến nước dồn ứ phía sau rồi vỡ ồ ạt xuống hạ lưu. Đáng chú ý, có thời điểm mực nước sông Trishuli dâng tới 9m chỉ trong nửa giờ, biến dòng sông thành dòng hung thủ khổng lồ. Đây là cơ chế GLOF (lũ do hồ băng tan vỡ): băng tan làm phình to các hồ băng, tầng đất đóng băng vĩnh cửu tan chảy làm suy yếu sườn núi, tạo điều kiện cho vỡ hồ và sụp băng diễn ra dây chuyền. Trong một hệ thống núi cao đang ấm lên, tổ hợp tử thần này sẽ ngày càng xuất hiện thường xuyên hơn.
Biến đổi khí hậu: từ Himalaya đến dãy Alps, hiểm họa không còn mang tính địa phương
Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng dãy Hindu Kush Himalaya đang ấm lên nhanh hơn nhiều khu vực khác trên thế giới, kéo theo những thay đổi lớn trong sông băng, lớp tuyết phủ, tầng đất đóng băng vĩnh cửu và sườn núi. Dorothy Heinrich nhận định GLOF đang trở thành một trong những hiểm họa đặc trưng của Trái Đất nóng lên tại Himalaya, khi xu hướng nắng nóng gia tăng, sông băng thu hẹp và tầng đất đóng băng vĩnh cửu suy giảm, dẫn tới sạt lở và lũ do hồ băng tan vỡ. Điều đáng lo hơn: những gì vừa xảy ra ở Himalaya không hề xa lạ với châu Âu. Nhà băng hà học Olaf Eisen cảnh báo những hiện tượng tương tự hoàn toàn có thể xuất hiện tại dãy Alps, nơi nhiệt độ tăng nhanh làm sông băng rút, tầng đất đóng băng vĩnh cửu tan, khiến cấu trúc núi cao mất ổn định. Trong vài thập kỷ tới, nếu khí quyển và đại dương tiếp tục ấm lên, nguy cơ từ sông băng được dự báo sẽ tăng cả về tần suất và cường độ; theo nhận định của một nhà địa mạo học, các sự kiện vật chất rơi từ núi xuống như thảm họa vừa qua có thể trở thành "điều bình thường mới". Nói cách khác, biến đổi khí hậu đang đồng thời vặn to hai núm điều chỉnh: tần suất và độ dữ dội của lũ quét bắt nguồn từ sông băng.
Những đợt lũ nối tiếp và cuộc chạy đua giám sát sông băng
Lũ quét Himalaya lần này không kết thúc sau đợt tràn đầu tiên. Vật liệu bùn đá lắng đọng có thể nâng cao lòng sông, chuyển hướng dòng chảy và tạo các đập tạm thời mới, mở ra nguy cơ "lũ thứ hai, thứ ba" trong nhiều ngày hoặc nhiều năm. Qianggong Zhang cảnh báo tình trạng tắc nghẽn dòng chảy thượng nguồn vẫn chưa được giải quyết, nên khả năng một trận lũ tiếp theo vẫn hiện hữu. Thực tế, khu vực này đã có lịch sử các hiểm họa miền núi: năm trước lũ bắt nguồn từ hồ sông băng quét qua cùng thung lũng, một vụ lở đá và băng xảy ra nơi khác vào năm 2024, và vùng Langtang từng chịu nhiều trận lở tuyết trong động đất năm 2015. Theo một chuyên gia, ở Nepal, đã có danh mục 47 hồ băng nguy cơ cao trên các lưu vực Koshi, Gandaki, Karnali, trong đó một số được ưu tiên triển khai biện pháp giảm thiểu rủi ro. Nhìn rộng hơn, việc giám sát vệ tinh sông băng, hồ và sườn núi cần được kết hợp với giám sát địa chấn, trạm đo sông và hệ thống cảnh báo lũ tràn, đồng thời hoạch định lại hạ tầng, kế hoạch di tản và sử dụng đất để giảm thiểu thảm họa trong tương lai. Câu hỏi không còn là "liệu" những thảm họa thiên nhiên kiểu này sẽ tái diễn, mà là chúng xảy ra ở đâu, vào lúc nào, và chúng ta đã chuẩn bị tới mức nào.
