Cơn sốt phim hiếm analog: không chỉ là hoài niệm
Sự trở lại của những loại phim hiếm analog là làn sóng mà trong đó các cuộn phim đã ngừng sản xuất như Fujifilm FP100C hay các emulsion đặc biệt như Rollei Superpan 200 bỗng trở thành món đồ săn lùng, được Gen Z và cộng đồng yêu phim ảnh collector chi tiền cao để đổi lấy trải nghiệm chụp, chất liệu ảnh và cảm giác hoài niệm mà thế hệ số vốn chưa từng có, đồng thời thể hiện thái độ phản kháng trước hình ảnh bị xử lý bằng thuật toán và AI. Đây không phải trào lưu trang trí, mà là một thay đổi sâu hơn về cách những người trẻ nhìn nhiếp ảnh và giá trị của tính hữu hình trong kỷ nguyên nội dung vô hạn. Câu chuyện một người chơi giữ những pack Fujifilm FP100C trong tủ lạnh hơn một thập kỷ, luôn lưỡng lự giữa việc bán và sử dụng, nói lên bản chất mới của thị trường: phim không còn là vật tư tiêu hao, nó trở thành tài sản cảm xúc và tài sản tài chính cùng lúc. Trên eBay, một pack FP100C hiện có thể mua khoảng USD 50 (approx. ₫1.250.000), nhưng từng có listing được ghi nhận bán tới USD 5.000 (approx. ₫125.000.000), ngang giá một bộ Hasselblad 501C với phụ kiện. Khi một pack phim hiếm analog đạt mức giá đó, chúng ta không còn nói về sản phẩm quang học, mà đang chứng kiến thị trường nghệ thuật dạng thu nhỏ.
Fujifilm FP100C: từ phim thử sáng đến món đồ trị giá hàng nghìn đô
Fujifilm FP100C từng là loại phim peel-apart dùng để thử sáng trên lưng máy medium format, chụp xong bóc lớp giấy để kiểm tra phơi sáng trước khi nạp cuộn 120 "thật" vào máy. Khi digital lên ngôi, nó chuyển sang vai trò phim vui vẻ, nhưng lượng người chụp không đủ để cứu dòng sản phẩm khỏi bị khai tử; trước đó, phim peel-apart của Polaroid cũng đã biến mất. Điều trớ trêu là chính sự thờ ơ ngày ấy đã tạo ra độ hiếm làm bùng nổ giá Fujifilm FP100C hiện nay. Theo dữ liệu bán hàng, một pack có thể mua ở mức USD 50 (approx. ₫1.250.000), nhưng đã có giao dịch báo cáo lên đến USD 5.000 (approx. ₫125.000.000). Đây là câu quote đáng nhớ cho bất kỳ người chơi phim: "Một pack Fujifilm FP100C từng được bán ở mức USD 5.000, ngang giá bộ Hasselblad 501C và phụ kiện". Điểm thú vị là những người giữ phim không đơn thuần ôm hàng để đầu cơ. Có người đều đặn tự hứa mỗi mùa hè sẽ chụp hết số FP100C đã cất trong tủ lạnh hơn mười năm, và năm nay buộc mình phải cố gắng thực hiện lời hứa ấy. Đó là khoảnh khắc mà phim ảnh collector va chạm với nhu cầu sáng tạo: giữ thì phim là tài sản; chụp thì nó trở lại đúng chức năng ban đầu là tạo ra hình ảnh. Chính sự căng kéo này khiến thị trường phim hiếm analog trở nên sống động, vừa mang tính kinh tế, vừa mang tính cá nhân rất mạnh.
Rollei Superpan 200: tấm áo xám chứa đầy chiêu trò
Nếu Fujifilm FP100C đại diện cho sự khan hiếm và hoài niệm, Rollei Superpan 200 đại diện cho tầng sâu kỹ thuật mà giới chơi phim lâu năm đánh giá cao. Bề ngoài, đây chỉ là một cuộn đen trắng ISO 200 khá bình thường, đủ cho cảm giác "không có gì đặc biệt" ở lần nhìn đầu tiên. Nhưng khi người chụp hiểu emulsion, Superpan 200 bộc lộ đúng vai trò "bag of tricks": super panchromatic với độ nhạy kéo dài đến khoảng 775nm rồi cắt rất gắt ở phía còn lại khoảng 340nm. Nhờ nền polyester trong suốt, nó còn được xem là một ứng viên sáng giá cho quy trình tráng đảo (reversal), được coi như người kế nhiệm của Agfa Scala 200 về khả năng tạo slide đen trắng. Trên thực tế, Rollei Superpan 200 gần như tương đồng với phim công nghiệp Agfa Aviphot Pan 200, vốn dùng trong giám sát và chụp trên không. Điều này khiến các nhiếp ảnh gia dày dạn coi nó như công cụ đa năng: chụp bình thường, khai thác hiệu ứng cận hồng ngoại với filter, hoặc đi theo hướng tráng đảo cho bản dương. Đó là kiểu "phim hiếm analog" không phải vì số lượng ít, mà vì cần kiến thức và tay nghề để phát huy hết tiềm năng, phù hợp với những người đã vượt qua giai đoạn chơi phim như trang trí và muốn chạm đến chiều sâu kỹ thuật.
Gen Z: thế hệ kéo phim analog trở lại và nói không với AI
Điểm quyết định khiến những loại phim hiếm analog trở nên có giá không nằm ở các phòng lab, mà nằm ở Gen Z. Đây là thế hệ sinh ra trong môi trường siêu số, nơi mỗi chiếc điện thoại là một camera, nhưng họ lại chọn quay về với cuộn phim, bồn tráng và mùi hóa chất. Người viết thuộc thế hệ millennial nhận xét rằng Gen Z tiếp nối tình cảm với analog đi xa hơn cả chúng ta: Gen X cuối đã khơi dậy, millennials củng cố (dù lạc tay vào mô phỏng digital), còn Gen Z bước hẳn vào buồng tối để chứng kiến "phép thuật" từ nước và chemical. Với họ, việc chụp phim không chỉ là hoài niệm mà còn là phản ứng với văn hóa AI. Một bạn trẻ nói thẳng: "Tôi ghét AI với tất cả trong mình… việc thế giới dựa vào nó và dùng cho content, lấy đi công việc là điều đau lòng"; cô tin rằng nhiếp ảnh thực, do con người tạo ra, vẫn đáp ứng khát khao nghệ thuật có sự hiện diện của con người. Nhiều thành viên Gen Z bắt đầu chụp phim từ các lớp học nghệ thuật trong trường, dù hệ thống giáo dục bị cắt giảm ngân sách, nhờ nỗ lực của một số giáo viên giữ lại quy trình analog. Họ tìm đến digicam đời cũ và máy film như dạng "nostalgia vừa túi tiền", rồi nhanh chóng bước sâu hơn vào các loại phim hiếm và emulsion lạ. Trong mắt các hãng lớn, đây chỉ là "audience ngách"; nhưng những thương hiệu nhỏ đã chăm bón cộng đồng riêng của mình, tạo ra khu vườn analog phát triển giữa rừng thương hiệu số. Và chính cộng đồng ấy là lực đẩy khiến các cuộn phim như FP100C, Superpan 200 hay các dòng obscure khác được săn lùng thay vì bị lãng quên trong kho lưu trữ.
Tương lai phim ảnh collector trong thời đại nội dung và AI
Nhìn từ bên ngoài, việc một pack Fujifilm FP100C giá đến hàng nghìn đô có vẻ là trò chơi xa xỉ của một nhóm nhỏ, nhưng thực chất nó phản ánh nhu cầu rộng hơn: con người muốn trải nghiệm vật chất trong nhiếp ảnh, muốn giới hạn, muốn thời gian chờ đợi để ảnh xuất hiện, thay vì chuỗi vô tận file số được chỉnh bằng thuật toán. Với nhiều người, chụp phim là hành động "lùi lại" khỏi sự bão hòa hình ảnh, là cách kết nối lại với hiện thực và quá trình lao động cụ thể. Gen Z không hoài niệm về tuổi thơ phim như Gen X hay Baby Boomer, vì họ chưa từng sống trong kỷ nguyên đó; chính vì vậy, việc họ chủ động khám phá phim, kể cả các emulsion hiếm, cho thấy mong muốn thử nghiệm chứ không chỉ tái diễn lịch sử. Tôi cho rằng phim ảnh collector sẽ tiếp tục phát triển, nhưng không theo kiểu bong bóng đầu cơ đơn thuần. Mỗi cuộn phim hiếm analog tồn tại giữa hai lực: một bên là giá thị trường đẩy nó lên kệ sưu tầm, bên còn lại là các bàn tay trẻ muốn xé seal, nạp vào máy và chụp. Khi những bàn tay ấy thuộc về thế hệ đang hoài nghi AI và rạch ròi ranh giới giữa "art" và "content", cán cân có xu hướng nghiêng về phía sử dụng hơn là cất giữ. Tương lai của phim không nằm ở việc quay lại thời đại tiền digital, mà ở khả năng đồng tồn tại như công cụ chậm rãi, hữu hình, đối trọng với nhịp độ sản xuất nội dung tức thời.
