Lừa đảo AI: từ đánh cắp tài khoản sang đánh gục lý trí
Lừa đảo AI là tập hợp các chiêu trò sử dụng công nghệ như deepfake, giả giọng nói, tin nhắn sinh bởi AI và kịch bản tâm lý tinh vi để thao túng cảm xúc, khiến nạn nhân tự nguyện chuyển tiền dù tài khoản của họ không bị xâm nhập trực tiếp, từ đó làm suy yếu an toàn tài chính số và niềm tin vào giao dịch trực tuyến.
Điểm đáng sợ nhất của lừa đảo AI không còn nằm ở chỗ “hack” tài khoản, mà ở việc làm nạn nhân hoảng loạn, đánh mất khả năng suy xét rồi tự tay chuyển tiền cho kẻ gian. Những kẻ lừa đảo nhắm vào người cao tuổi, người bệnh, người khó khăn – những nhóm mà mỗi đồng tích lũy đều là “khoản tiền sinh mệnh” dùng để chữa bệnh, nuôi sống cả gia đình. Trong bối cảnh tin nhắn giả không còn lỗi chính tả, cuộc gọi video có thể giả khuôn mặt, giọng nói người thân nhờ chuyển tiền gấp, niềm tin của người dùng bị công nghệ bẻ cong dễ dàng hơn bao giờ hết. Đó là lý do MoMo chọn cách đối đầu trực diện: dùng chính AI để phát hiện gian lận, nhưng đồng thời buộc người dùng phải học lại thói quen kiểm chứng.
AI như trợ lý “soi” 29.000 giao dịch bất thường mỗi ngày
Chiến lược của MoMo khá rõ ràng: AI không thay người dùng quyết định, nhưng phải kịp thời kéo họ ra khỏi trạng thái “bấm chuyển tiền trong vô thức”. Theo chia sẻ từ lãnh đạo MoMo, các giải pháp AI của nền tảng đang hỗ trợ phát hiện gần 29.000 giao dịch bất thường mỗi ngày, góp phần bảo vệ khoảng 15.000 tỉ đồng khỏi nguy cơ lừa đảo trong năm 2025. Đây là con số cho thấy AI không còn là khẩu hiệu tiếp thị, mà là một lớp phòng tuyến hoạt động 24/7.
Cách MoMo vận hành AI cũng đáng chú ý: hệ thống âm thầm quan sát hành vi, chỉ mất chưa đến nửa giây để phát hiện một giao dịch “lệch pha” so với thói quen thường ngày của người dùng, sau đó phát cảnh báo ngay trên màn hình. Mỗi cảnh báo là một cú “phanh gấp” để người dùng kịp nghĩ lại: mình đang chuyển tiền cho ai, vì lý do gì, có bị dẫn dắt cảm xúc hay không. Nhờ đó, mỗi ngày AI của MoMo phát hiện và cảnh báo gần 29.000 giao dịch bất thường, bảo vệ hơn 10.000 người dùng trước khi rủi ro kịp thành hiện thực.
Nhiều lớp bảo vệ ngay trong ứng dụng: chạm đâu là có cảnh báo đó
Điểm đáng khen trong chiến lược bảo vệ ứng dụng thanh toán của MoMo là họ không chờ đến khi tiền đã chuyển mới can thiệp; các lớp bảo vệ được cài dày ở từng “điểm chạm” trong hành trình giao dịch. Ngay khi người dùng chuẩn bị chuyển tiền cho tài khoản lạ – tình huống phổ biến khi mua hàng online, đặt cọc dịch vụ – hệ thống AI sẽ rà soát lịch sử báo cáo. Nếu tài khoản nhận từng bị tố cáo lừa đảo, nhãn cảnh báo người nhận (Receiver Label) lập tức bật đỏ để buộc người dùng phải dừng lại kiểm tra.
Song song, nếu hành vi trên ứng dụng có dấu hiệu bất thường, hệ thống sẽ chủ động tạo một “khoảng tạm dừng” – hiện cảnh báo giao dịch có rủi ro lừa đảo, nhắc người dùng suy nghĩ thêm vài giây trước khi tiếp tục. Theo MoMo, hệ thống phát đi hơn 10.000 lượt cảnh báo mỗi ngày, hoạt động 24/7, và 99,5% người dùng sau khi nhận cảnh báo đã chủ động dừng lại kiểm tra trước khi tiếp tục hoặc hủy giao dịch. Quan trọng hơn, người dùng cũng có thể chủ động báo cáo và tra cứu lừa đảo ngay trong ứng dụng, kể cả khi vụ việc không xảy ra trên MoMo. Đây là cách biến từng người dùng thành một cảm biến cảnh báo sớm cho cả hệ sinh thái.
TinAI?: Khi chiến dịch truyền thông trở thành “trường dạy phản xạ”
Nếu chỉ dựa vào công nghệ, mọi nỗ lực chống lừa đảo AI đều sẽ mắc kẹt ở “phút 89” – lúc người dùng đã tin, chỉ còn chờ bấm nút chuyển tiền. MoMo rõ ràng hiểu điều này nên chọn tham gia Chiến dịch “TinAI?: Kiểm trước tin sau” do Liên minh Niềm Tin Số phát động, dưới sự bảo trợ của cơ quan chức năng, phối hợp cùng các đơn vị chuyên trách an ninh mạng và truyền thông. Thay vì đứng ngoài, họ đặt mình vào vai trò đồng tổ chức, biến thông điệp “Kiểm trước tin sau” thành một chương trình rèn phản xạ cho hàng chục triệu người dùng.
Trong khuôn khổ chiến dịch, MoMo tham gia các tọa đàm, trò chơi tương tác phân biệt nội dung do người và AI tạo ra, giúp cộng đồng nhận diện tin giả và lừa đảo trực tuyến dễ hơn. MoMo cũng chủ động chia sẻ kiến thức phòng chống lừa đảo, cập nhật thông tin bảo mật trên các kênh chính thức, xây dựng Trung tâm trợ giúp, chuyên trang An Toàn – Bảo Mật. Theo Bộ Công an, riêng năm 2025 người Việt đã mất hơn 8.000 tỉ đồng vì lừa đảo trực tuyến. Con số này là lời cảnh tỉnh: nếu không đào tạo phản xạ kiểm chứng cho người dùng, mọi lớp AI trong ứng dụng đều chỉ là hàng rào đặt quá muộn.
Kết luận: AI là tấm khiên, còn cảnh giác là thanh gươm trong tay người dùng
Chiến lược chống lừa đảo AI của MoMo cho thấy một quan điểm đáng ủng hộ: an toàn tài chính số không thể giao trọn cho thuật toán. Nền tảng có thể phát hiện gian lận, phát cảnh báo, khóa giao dịch bất thường; nhưng quyết định cuối cùng – tin hay không tin, chuyển hay không chuyển – vẫn thuộc về người dùng. MoMo thừa nhận “công nghệ là cần thiết, nhưng không thể thay thế sự cảnh giác của mỗi người” khi nhấn mạnh an toàn tài chính chỉ được đảm bảo khi cả nền tảng và người dùng cùng chủ động.
Ở chiều tích cực, việc AI của MoMo phát hiện gần 29.000 giao dịch bất thường mỗi ngày, phát hơn 10.000 cảnh báo và giúp bảo vệ khoảng 15.000 tỉ đồng khỏi nguy cơ lừa đảo cho thấy lừa đảo AI không phải là “trò chơi không luật”. Tuy nhiên, kẻ gian cũng đang liên tục nâng cấp kịch bản. Điều người dùng cần học, bên cạnh cách dùng ví điện tử, là ba phản xạ cơ bản: luôn dừng lại vài giây trước khi chuyển tiền, luôn nghi ngờ các yêu cầu khẩn cấp đầy cảm xúc, và luôn dùng công cụ kiểm chứng – từ nhãn cảnh báo trong ứng dụng đến chiến dịch TinAI? ngoài đời. AI có thể là tấm khiên, nhưng cảnh giác mới là thanh gươm duy nhất bạn tự cầm trong tay.
