Từ quầy bán lẻ Hà Nội đến cuộc chơi dữ liệu đa chiều
Phát hiện hóa đơn giả và gian lận hóa đơn hiện nay là quá trình Cơ quan Thuế dùng dữ liệu hóa đơn điện tử, quản lý doanh thu điện tử, công cụ AI phân tích dữ liệu thuế cùng sinh trắc học eTax để soi các dấu hiệu bất thường trong giao dịch và danh tính doanh nghiệp, từ đó cảnh báo rủi ro sớm và thu hẹp khoảng trống cho hành vi trốn thuế. Trong bức tranh đó, những câu chuyện chỉ nhận tiền mặt, né chuyển khoản ở một số cửa hàng bán lẻ tại Hà Nội không còn là “vùng tối” khó kiểm soát nữa. Vấn đề không nằm ở hình thức thanh toán, mà ở việc dữ liệu doanh thu có được lập hóa đơn đầy đủ và đối soát với hệ thống hay không. Chính sự chuyển dịch sang quản lý bằng dữ liệu đang làm thay đổi cán cân giữa kinh doanh liêm chính và kinh doanh lách luật.
Sinh trắc học eTax: đưa danh tính vào hàng rào đầu tiên
Một bước ngoặt quan trọng là việc Cơ quan Thuế triển khai xác thực sinh trắc học đối với người đại diện theo pháp luật khi đăng ký hoặc thay đổi thông tin sử dụng hóa đơn điện tử. Người đại diện phải thực hiện nhận diện khuôn mặt trên eTax Mobile, đồng thời có tài khoản định danh điện tử mức độ 2 trên VNeID với thông tin trùng khớp dữ liệu Thuế đang quản lý. Cách làm này khiến việc “đứng tên hộ” không còn dễ dàng; danh tính người đứng sau pháp nhân được kéo vào tuyến kiểm soát ngay từ cửa đăng ký, thay vì chờ doanh nghiệp phát sinh vi phạm mới soi chiếu. Dù sinh trắc học eTax không phải lá chắn tuyệt đối và gian lận có thể dịch chuyển sang thuê người thật xác thực hoặc mua lại pháp nhân hoạt động sẵn, đây là lớp dữ liệu nền giúp thu hẹp không gian cho doanh nghiệp “ma” và tăng chi phí rủi ro của những người muốn kinh doanh hóa đơn giả.
AI phân tích dữ liệu thuế: từ một hóa đơn đến hồ sơ rủi ro 360°
Chống gian lận hóa đơn điện tử đang bước sang giai đoạn coi dữ liệu là trọng tâm, khi Cơ quan Thuế không chỉ kiểm tra chứng từ đã phát sinh mà dùng các hệ thống thông minh để nhận diện rủi ro từ sớm. Tại một địa phương, các giải pháp TDRR và Quản trị thuế thông minh 360° phân tích nhiều lớp dữ liệu để xếp hạng rủi ro, chọn đối tượng cần giải trình hoặc kiểm tra. Điểm mạnh không nằm ở một thuật toán đơn lẻ, mà ở khả năng ghép doanh thu biến động đột biến, giao dịch chéo giữa doanh nghiệp có quan hệ, tài sản không tương xứng, dòng tiền chuyển khoản rồi rút tiền mặt thành một bức tranh tổng thể. Một số liệu cho thấy hệ thống đã hỗ trợ rà soát 9.211 hóa đơn nghi vấn của 2.401 người nộp thuế, dẫn tới 161 quyết định xử lý vi phạm với tổng giá trị điều chỉnh kê khai, truy thu thuế và tiền phạt đạt 89,769 tỷ đồng. Đó là minh chứng AI phân tích dữ liệu thuế không chỉ là khẩu hiệu công nghệ mà là công cụ thực sự tạo sức ép lên hóa đơn “ma”.
Mở rộng hóa đơn điện tử từ máy tính tiền: doanh thu không còn “ẩn” trong tiền mặt
Ở khu vực hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh, cuộc chơi cũng thay đổi khi Nghị định 70/2025/NĐ-CP mở rộng đối tượng phải dùng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối, chuyển dữ liệu với Cơ quan Thuế từ ngày 1/6/2025. Các hộ có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên, bán hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ trực tiếp cho người tiêu dùng nằm trong diện này. Mỗi hóa đơn điện tử từ máy tính tiền đều ghi rõ tên hàng hóa, đơn giá, số lượng, giá thanh toán và thời điểm lập hóa đơn; toàn bộ dữ liệu được chuyển về hệ thống Thuế để phục vụ quản lý doanh thu điện tử. Điều này khiến câu chuyện chỉ nhận tiền mặt, từ chối chuyển khoản hoặc thu thêm phần “tiền thuế” bên ngoài hóa đơn ở một số cửa hàng trở nên rủi ro hơn, vì thanh toán bằng tiền mặt hay chuyển khoản đều không thay đổi nghĩa vụ phải lập hóa đơn và kê khai doanh thu thực tế. Khi dữ liệu bán hàng đã nằm trong hệ thống, khoảng trống để điều chỉnh số liệu theo ý mình ngày càng hẹp lại.
Tác động lên doanh nghiệp liêm chính và tuyến phòng thủ tiếp theo
Việc siết gian lận hóa đơn bằng dữ liệu đa chiều không phải để “bắt lỗi cả làng”, mà để bảo vệ những doanh nghiệp tuân thủ trước cạnh tranh không sòng phẳng. Với doanh nghiệp liêm chính, việc nhận diện đúng đối tượng rủi ro cho phép Cơ quan Thuế tập trung kiểm tra nơi có dấu hiệu bất thường, thay vì yêu cầu giải trình tràn lan. Đồng thời, dữ liệu hóa đơn điện tử và dòng tiền rõ ràng giúp doanh nghiệp và hộ kinh doanh xây dựng hồ sơ doanh thu sạch, cải thiện khả năng tiếp cận vốn chính thức khi hệ thống ngân hàng ngày càng dùng dữ liệu để đánh giá tín dụng. Dĩ nhiên, cuộc chiến với hóa đơn “ma” không dừng ở việc phát hiện từng pháp nhân đáng ngờ; đó là quá trình nối danh tính – hóa đơn – dòng tiền – quan hệ doanh nghiệp – năng lực hoạt động thực tế thành một hồ sơ rủi ro đủ rộng để cảnh báo trước khi gian lận gây hậu quả lớn. Nếu chính sách tiếp tục đi đúng hướng, doanh nghiệp tuân thủ sẽ là bên hưởng lợi lớn nhất từ một thị trường minh bạch hơn.
