Từ kiểm tra từng hóa đơn đến truy vết cả chuỗi gian lận
Ngành Thuế Việt Nam đang chuyển từ cách soi từng hóa đơn, từng doanh nghiệp sang mô hình kiểm tra thuế thông minh dựa trên phân tích dữ liệu thuế và sinh trắc học, nhằm phát hiện gian lận hóa đơn từ sớm, truy vết cả chuỗi mua bán hóa đơn trái phép và đồng thời giảm áp lực kiểm tra đối với người nộp thuế tuân thủ. Đây là bước ngoặt mang tính chủ động, thay vì chỉ đi “chữa cháy” khi vi phạm đã xảy ra. Theo định hướng mới, cơ quan thuế muốn nhận diện người nộp thuế có dấu hiệu rủi ro cao, từ đó ngăn chặn và xử lý đến cùng những mạng lưới mua bán hóa đơn “ma”. Đáng nói là thay đổi này không chỉ để gia tăng số vụ phát hiện gian lận, mà còn để xây dựng môi trường tuân thủ công bằng hơn cho phần lớn doanh nghiệp làm ăn chân chính.
Kiểm tra thuế thông minh: dữ liệu thay cho soi từng chứng từ
Trọng tâm đổi mới nằm ở việc coi dữ liệu là “xương sống” của kiểm tra thuế thông minh. Cơ quan thuế không còn kiểm tra dàn trải, mà lựa chọn đối tượng dựa trên mức độ rủi ro được hệ thống dữ liệu đánh giá. Thay vì xem xét từng hóa đơn độc lập, dữ liệu được dùng để nhận diện mối liên hệ giữa người nộp thuế, trạng thái hoạt động, giao dịch mua – bán, địa chỉ, người đại diện, tài khoản và các dấu hiệu bất thường khác. Một doanh nghiệp nhỏ lẻ với doanh thu hàng chục, hàng trăm tỷ đồng nhưng không có kho bãi, lao động, chi phí vận hành tương xứng giờ đây khó “ẩn mình” vì những chênh lệch này có thể bị đối chiếu từ nhiều nguồn dữ liệu. Theo cơ quan thuế Nghệ An, hệ thống TDRR và Quản trị thuế thông minh 360° đã hỗ trợ rà soát 9.211 hóa đơn nghi vấn của 2.401 người nộp thuế, ban hành 161 quyết định xử lý với tổng giá trị điều chỉnh, truy thu và phạt là 89,769 tỷ đồng.
eTax Mobile sinh trắc học: đưa danh tính vào tuyến kiểm soát đầu
Nếu dữ liệu giao dịch giúp nhìn thấy chuỗi gian lận, thì sinh trắc học trên eTax Mobile siết chặt điểm khởi đầu: danh tính người đại diện theo pháp luật. Cơ quan Thuế đã triển khai xác thực sinh trắc học đối với người đại diện khi đăng ký hoặc thay đổi thông tin sử dụng hóa đơn điện tử. Người thực hiện phải dùng nhận diện khuôn mặt trên eTax Mobile, sở hữu tài khoản định danh điện tử mức độ 2 trên VNeID và thông tin phải khớp với cơ sở dữ liệu ngành Thuế. Cách làm này khiến câu chuyện “đứng tên hộ” cho doanh nghiệp ma không còn dễ dàng; danh tính người đứng sau pháp nhân được đưa vào lớp kiểm soát ngay khi đăng ký, thay vì chỉ bị soi khi doanh nghiệp đã phát sinh dấu hiệu vi phạm. Dù vậy, chính ngành Thuế cũng thừa nhận đây không phải “lá chắn tuyệt đối”, vì gian lận có thể dịch chuyển sang thuê người thật xác thực hoặc mua lại pháp nhân đang hoạt động.
Hồ sơ rủi ro 360° và tác động thực tế lên doanh nghiệp
Điểm thú vị của mô hình mới không nằm ở một thuật toán đơn lẻ, mà ở khả năng ghép nhiều tín hiệu rời rạc thành “hồ sơ rủi ro 360°”. Một doanh nghiệp có thể không bất thường nếu nhìn riêng từng tiêu chí, nhưng khi cùng lúc trùng địa chỉ, dùng chung người đại diện, có giao dịch vòng với nhóm đối tác và doanh thu tăng đột biến, mức độ rủi ro sẽ thay đổi hoàn toàn. Thực tế, việc phân tích dữ liệu hóa đơn điện tử đã giúp cơ quan thuế Hà Nội phát hiện mạng lưới doanh nghiệp vệ tinh lập ra để xuất khống hóa đơn, hợp thức hóa hàng hóa. Cách tiếp cận dựa trên rủi ro này có tác động rõ ràng lên người nộp thuế: nâng khả năng phát hiện gian lận nhưng đồng thời hạn chế những cuộc kiểm tra không cần thiết đối với người tuân thủ. Quản lý rủi ro bằng dữ liệu giúp cơ quan thuế tập trung nguồn lực vào doanh nghiệp có vấn đề, thay vì yêu cầu giải trình tràn lan với cả những bên làm ăn minh bạch.
Cuộc chiến dài hơi với hóa đơn “ma”: rủi ro không chỉ ở bên bán
Điện tử hóa hóa đơn từng được kỳ vọng là “liều thuốc mạnh” chống mua bán hóa đơn trái phép, nhưng thực tế cho thấy các đường dây hóa đơn “ma” chỉ thay đổi cách hoạt động chứ không biến mất. Dòng tiền giả tạo chứng từ, rồi nhanh chóng rút tiền mặt hoặc chuyển qua tài khoản cá nhân, các giao dịch bị chia nhỏ để né kiểm soát; trong bối cảnh đó, một hóa đơn riêng lẻ rất khó nói lên bản chất giao dịch, điều quan trọng là dữ liệu phía sau có ăn khớp hay không. Đáng lưu ý, rủi ro không chỉ nằm ở bên bán hóa đơn. Doanh nghiệp có giao dịch, hàng hóa và thanh toán thực vẫn có thể bị “vạ lây” nếu đối tác bị xác định vi phạm; khi dữ liệu rủi ro được cập nhật kịp thời, họ có cơ hội chủ động rà soát hồ sơ và quan hệ trước khi hậu quả lan rộng. Về lâu dài, cuộc chiến với hóa đơn “ma” sẽ là quá trình kết nối danh tính, hóa đơn, dòng tiền, quan hệ doanh nghiệp và năng lực hoạt động thực tế thành hồ sơ rủi ro đủ rộng để cảnh báo trước khi gian lận tạo ra hậu quả lớn.
