Mở tri thức chưa đồng nghĩa với bình đẳng
Giáo dục mở là hệ thống kết nối và liên thông, tạo điều kiện để mọi người học ở nhiều trình độ, hình thức khác nhau và duy trì việc học trong suốt cuộc đời. Trong thời đại AI, định nghĩa ấy cần được đo bằng khả năng người học sử dụng tri thức, chứ không chỉ bằng số tài liệu được đưa lên mạng. Ngày 23/10, OpenAP 2026 diễn ra tại Hà Nội với chủ đề thúc đẩy giáo dục đại học công bằng, bao trùm ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương; hội thảo quy tụ khoảng 450 đại biểu và 30 diễn giả quốc tế. Sự kiện đặt đúng câu hỏi: khi AI làm thông tin dễ tìm hơn, ai có điều kiện hiểu, kiểm chứng và vận dụng thông tin đó? Khác biệt về thu nhập, thiết bị, kết nối mạng, ngôn ngữ và năng lực số khiến cùng một kho tri thức mở có thể đem lại cơ hội rất khác nhau. Vì vậy, số hóa học liệu là điểm khởi đầu, không phải bằng chứng cho thấy bất bình đẳng đã được giải quyết.
Năng lực người học quyết định giá trị của AI
AI trong giáo dục có thể giúp dịch thuật, đơn giản hóa tài liệu chuyên ngành, tạo câu hỏi kiểm tra và điều chỉnh học liệu theo nhu cầu người học. Nhưng công cụ thuận tiện không thay thế được khả năng đặt câu hỏi, nhận diện sai lệch, kiểm chứng nguồn và hình thành lập luận độc lập. Nếu thiếu những kỹ năng ấy, người học có thể tiếp nhận câu trả lời nhanh hơn mà không hiểu sâu hơn. Đó là lý do giáo dục mở phải đầu tư vào năng lực khai thác tài nguyên, tư duy phản biện và sáng tạo tri thức mới, thay vì chỉ mở rộng kho học liệu. Việc đưa nền tảng số và AI vào giảng dạy, học tập, nghiên cứu cũng cần gắn với đạo đức, bản quyền, minh bạch và trách nhiệm. Các nguyên tắc này không phải phần phụ của đổi mới công nghệ: chúng bảo vệ quyền lợi người học và giúp họ phân biệt hỗ trợ hữu ích với nội dung thiếu căn cứ.
Quản trị và chính sách phải theo kịp cơ hội học tập
Ngày 30/10, Trường Đại học Mở Hà Nội tổ chức hội thảo quốc gia về phát triển hệ thống giáo dục mở trong kỷ nguyên số, tập trung vào chính sách và quản trị. Thông điệp đáng chú ý là mở rộng cơ hội không thể chỉ giao cho từng nền tảng hay cơ sở đào tạo: cần đổi mới cách quản lý, phối hợp và cung cấp dịch vụ giáo dục để người học có lộ trình linh hoạt, liên thông và được công nhận kết quả học tập. Điều này đặc biệt quan trọng với học tập suốt đời. Người trưởng thành cần có khả năng học thêm, đào tạo lại và cập nhật kỹ năng khi công việc thay đổi, thay vì bị buộc phải quay về một lộ trình học duy nhất. Chính sách vì thế phải bám sát thực tiễn tổ chức, hỗ trợ việc duy trì tài nguyên mở và làm rõ trách nhiệm giữa Nhà nước, trường học, doanh nghiệp cùng các tổ chức xã hội. Nếu thiếu cơ chế lâu dài, học liệu có thể được tạo ra nhưng khó duy trì, cập nhật hoặc đến đúng người cần.
Thu hẹp khoảng cách số là phép thử của giáo dục mở
Khoảng cách số không chỉ là thiếu thiết bị hay đường truyền. Nó còn nằm ở khả năng dùng công nghệ, rào cản ngôn ngữ, chi phí tiếp cận và việc thiếu hỗ trợ phù hợp. Bởi vậy, sinh viên ở vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số cần được tiếp cận học liệu chất lượng cùng những điều kiện giúp họ sử dụng học liệu hiệu quả. Công nghệ chỉ thu hẹp bất bình đẳng khi được thiết kế quanh nhu cầu con người, không phải khi số lượng ứng dụng tăng lên. OpenAP 2026 kỳ vọng thúc đẩy hợp tác giữa cơ sở giáo dục, tổ chức nghiên cứu và đối tác quốc tế để phát triển hệ sinh thái tri thức mở, mở rộng cơ hội và nâng cao chất lượng giáo dục đại học. Tuy nhiên, hợp tác cần đi kèm trách nhiệm rõ ràng, nguồn lực ổn định và đánh giá xem ai đang được hưởng lợi, ai còn bị bỏ lại. Kết luận nên rõ: quyền truy cập là cánh cửa; năng lực, quản trị và chính sách mới quyết định người học có thể bước qua và tiếp tục tiến lên hay không.
