Bước ngoặt: từ bóng tối 20 năm đến chữ cái đầu tiên sau 48 giờ
Chip phục hồi thị lực là một con chip điện tử siêu nhỏ được cấy trực tiếp vào đáy mắt, nhận tín hiệu từ camera ngoài cơ thể, chuyển thành xung điện để kích thích các tế bào thần kinh thị giác còn sống, giúp bệnh nhân mù nhận lại cảm nhận ánh sáng và đọc được ký tự sau quá trình huấn luyện ngắn. Hình ảnh lâm sàng gây ấn tượng mạnh nhất là người phụ nữ 40 tuổi, bị thoái hóa võng mạc sắc tố, gần như mù hoàn toàn suốt hai thập kỷ, ngồi lặng im trước màn hình với cặp kính gắn camera. Sau nhiều lần thử thất bại, đến 13h50 ngày 4/6, chị bất ngờ thốt lên: "Tôi thấy một chữ L rất sáng". Hai ngày sau, bệnh nhân đã phân biệt được thêm các chữ C, H, R. Đây không phải phép màu nhất thời mà là dấu mốc cho thấy công nghệ cấy ghép mắt đã bước sang một chương mới.
Cách hoạt động của chip và vì sao đây là hướng đi khác biệt
Điểm độc đáo của công nghệ cấy ghép mắt do tiến sĩ Việt Trần Nhàn phát triển là cách nó biến thị giác thành một hệ mã điện tử có thể thiết kế và tinh chỉnh. Hệ thống gồm camera trên kính ghi lại cảnh vật; bộ xử lý chuyển hình ảnh thành xung điện rồi truyền không dây đến chip 3x3 mm cấy ở đáy mắt. Tại đây, 320 vi điện cực kích thích trực tiếp các tế bào thần kinh còn sống, mượn chính đường dẫn tự nhiên đưa tín hiệu về não. Hình ảnh bệnh nhân thu nhận không phải là cảnh vật sắc nét mà là những đốm sáng nhân tạo (phosphenes) cần được não học lại cách diễn giải. Thay vì cố tái tạo "con mắt hoàn hảo", giải pháp này chấp nhận giới hạn độ chi tiết để đổi lấy thời gian thích nghi chỉ vài ngày, một lựa chọn táo bạo nhưng thực dụng cho bệnh nhân mù lâu năm.
Tiến sĩ Việt đứng sau con chip và hành trình bền bỉ vượt rào cản
Sinh năm 1981, tốt nghiệp Đại học Bách khoa TP.HCM rồi sang Đại học Melbourne làm nghiên cứu sinh, Trần Nhàn bước vào lĩnh vực võng mạc nhân tạo từ một dự án quốc gia kéo dài 8 năm nhưng bị dừng vì rào cản kỹ thuật và chi phí. Anh cùng cộng sự Yang Jiawei quyết định rời Melbourne sang Hàng Châu, lập startup Nanochap để tiếp tục theo đuổi con chip "dang dở" từ phòng thí nghiệm. Thách thức không chỉ nằm ở bài toán vi cơ điện tử – phải nhét 320 kênh kích thích, cuộn dây thu năng lượng và bộ truyền nhận hai chiều vào module 3x3 mm – mà còn ở tài chính: sau đại dịch, dòng tiền cạn, nhà đầu tư chỉ giải ngân tiếp nếu thiết bị chứng minh được hiệu quả trên cơ thể người. Theo kỹ sư Trần Quốc Huy, việc tích hợp 320 kênh kích thích vào module 3x3 mm không cần dây nối riêng lẻ là "bước tiến đáng ghi nhận về mặt vi cơ điện tử".
Tác động thực tế: từ những nét chữ thô đến quyền tự lập của bệnh nhân mù
Chip phục hồi thị lực này không trả lại đôi mắt nguyên bản, nhưng nó cho bệnh nhân mù một loại khả năng nhìn khác: đủ để nhận ra đường nét, vật cản và tự xoay xở trong đời sống thường ngày. Hơn một tháng sau ca cấy ghép, bệnh nhân đầu tiên có thể dùng bút viết hai chữ "Trung Quốc", định vị được chuột máy tính và tự bước đi men theo vạch chỉ dẫn màu trắng dán dưới sàn phòng thí nghiệm. Những tiến bộ này nghe có vẻ nhỏ, nhưng với người sống trong bóng tối 20 năm, đó là sự đổi đời. Trên thế giới, công nghệ cấy ghép mắt không chỉ dừng ở chip điện tử: phẫu thuật "răng trong mắt" OOKP của Brent Chapman cho thấy một chiếc răng có thể trở thành giá đỡ cho thấu kính quang học và mang lại thị lực gần như bình thường cho những ca ghép giác mạc thất bại. Cả hai hướng tiếp cận đều cùng mục tiêu: trả lại cho bệnh nhân mù quyền được nhìn và được sống chủ động.
Ý nghĩa toàn cầu: Việt Nam bước vào đường đua bionics phục hồi thị lực
Khi thiết bị của Nanochap được cấp phép thử nghiệm lâm sàng và đã được cấy trên hai bệnh nhân, chuẩn bị cho ca thứ ba, điều đó không chỉ là thành công cá nhân của một tiến sĩ Việt mà là lời khẳng định: người Việt hoàn toàn có thể góp mặt trong nhóm tiên phong của công nghệ y tế bionics. Cuộc đua phục hồi thị lực nhân tạo đang diễn ra với nhiều hướng tiếp cận – từ chip võng mạc, cấy ghép thần kinh cho tới các giải pháp cơ học như OOKP. Điểm chung là thay đổi triệt để chất lượng sống: giúp bệnh nhân mù nhận biết thế giới xung quanh, làm việc, đi du lịch, kết nối với gia đình và nghĩ về tương lai mà không bị đóng khung vào khuyết tật thị giác. Con chip nhỏ như hạt vừng trở thành biểu tượng cho một tầm nhìn lớn: y học không chỉ chữa bệnh, mà còn thiết kế lại khả năng của cơ thể người. Và trong tầm nhìn đó, dấu ấn Việt Nam đã hiện diện rõ ràng.
