Mất nước mùa hè: Khi cái nóng không chỉ gây mệt mà còn làm hỏng thận
Mất nước mùa hè do làm việc dưới nắng trong thời gian dài là tình trạng cơ thể thất thoát nhiều dịch và điện giải qua mồ hôi nhưng không được bù đủ, khiến thể tích tuần hoàn giảm, lượng máu đến thận sụt mạnh, từ đó gây suy thận cấp tính, có thể diễn tiến nhanh nhưng có khả năng hồi phục nếu được bù dịch kịp thời và đúng cách. Đây không phải chuyện xa vời mà là nguy cơ rất thực, đặc biệt với thợ xây, công nhân, lao động nặng hàng giờ ngoài trời. Một người bệnh nam 56 tuổi, thợ xây, đã phải nhập Trung tâm Thận tiết niệu và Lọc máu của một bệnh viện tuyến trung ương sau nhiều ngày làm việc trong điều kiện nắng nóng gay gắt, mệt lả, suy thận cấp do thiếu dịch kéo dài. Những con số xét nghiệm của ông là lời cảnh báo trực diện cho bất cứ ai đang coi thường cảm giác khát.
Trường hợp thợ xây 56 tuổi: Suy thận cấp tính đến nhanh hơn bạn nghĩ
Điều đáng sợ ở suy thận cấp tính vì mất nước mùa hè là nó đến lặng lẽ qua vài ngày làm việc dưới nắng, nhưng bùng phát rất dữ dội. Người thợ xây 56 tuổi làm việc ngoài trời khi nhiệt độ lên tới 40°C, mất nhiều nước qua mồ hôi nhưng vẫn giữ thói quen “khát mới uống”. Khi nhập viện, ông trong tình trạng mệt lả, các xét nghiệm cho thấy creatinin máu tăng tới 565 µmol/L, eGFR chỉ còn 9 mL/phút/1,73 m². Đây là những con số cho thấy chức năng thận đã suy sụp rõ rệt. Các bác sĩ chẩn đoán ông bị tổn thương thận cấp trước thận do thiếu dịch nghiêm trọng, nghĩa là thận không được cung cấp đủ máu để lọc, dù cấu trúc thận ban đầu chưa phá hủy hoàn toàn. Câu chuyện này là lời nhắc lạnh người: chỉ vài ngày làm việc dưới nắng mà bù nước sai cách đủ để thận “gục ngã”.
Vì sao mất nước khi làm việc dưới nắng lại đánh thẳng vào thận?
Nhiều người chỉ nghĩ mất nước mùa hè gây khát, mệt, kiệt sức. Ít ai nhận ra thận chính là cơ quan chịu đòn đầu tiên. Thận nhận khoảng 20–25% lượng máu từ tim, nghĩa là nó cần dòng máu ổn định để lọc chất thải và cân bằng nước – điện giải. Khi cơ thể mất nước kéo dài do làm việc dưới nắng mà không được bù dịch, thể tích tuần hoàn giảm, máu đến thận cũng giảm theo. Lúc đầu, thận chỉ suy giảm chức năng; nhưng nếu thiếu máu nuôi kéo dài, tổn thương chức năng sẽ tiến triển thành tổn thương thực thể tại các ống thận, quá trình hồi phục trở nên khó khăn hơn. Tệ hơn, nhiều người chủ quan, thấy mệt thì ráng làm tiếp, hoặc uống liền một lượng lớn nước lọc trong thời gian ngắn, khiến điện giải càng rối loạn. Làm việc dưới nắng, đặc biệt lao động nặng, là “combo” nguy cơ hoàn hảo để thận rơi vào suy thận cấp tính.
Dấu hiệu suy thận và mất nước: đừng chờ tới lúc tiểu ít mới lo
Sai lầm lớn nhất khi làm việc dưới nắng là coi nhẹ những tín hiệu sớm của cơ thể. Đừng đợi đến lúc không đi tiểu được mới gọi tên suy thận. Khi đang ở ngoài trời nóng, đặc biệt làm việc nặng, nếu xuất hiện mệt lả, chóng mặt, hoa mắt, buồn nôn hoặc chuột rút, đó là những tiếng chuông báo động của mất nước và nguy cơ tổn thương thận cấp. Nước tiểu ít hơn bình thường, màu vàng sẫm, cô đặc cũng là dấu hiệu cho thấy cơ thể thiếu dịch và cần được bổ sung ngay. Một điểm nhiều người bỏ qua là: nếu sau khi đã nghỉ ngơi, vào nơi thoáng mát và bổ sung nước phù hợp mà triệu chứng không cải thiện, hoặc nặng hơn, việc cố tiếp tục làm việc là hành vi mạo hiểm. Với người có bệnh nền tim mạch, bệnh thận mạn hoặc đang lọc máu, mọi dấu hiệu trên càng phải được xem là nguy cấp vì khả năng đào thải nước vốn đã hạn chế.
Phòng ngừa mất nước và suy thận cấp: uống đúng cách, làm đúng giờ
Điểm tích cực là suy thận cấp tính do mất nước mùa hè có thể cải thiện rõ rệt nếu được bù dịch kịp thời. Nhưng để không phải vào viện, người làm việc dưới nắng phải thay đổi thói quen ngay từ hôm nay. Thứ nhất, tuyệt đối không chờ đến khi khát mới uống nước; cần chủ động bổ sung từng lượng nhỏ, thường xuyên trong ngày, điều chỉnh theo mức độ ra mồ hôi. Thứ hai, với lao động nặng, bù nước phải đi kèm bù điện giải: dùng oresol đúng hướng dẫn, nước khoáng hoặc đồ uống phù hợp, tránh uống quá nhiều nước lọc một lúc khiến điện giải rối loạn. Thứ ba, hạn chế rượu bia và các đồ uống không phù hợp khi cơ thể đang mất nước. Quan sát màu nước tiểu: vàng nhạt thường là đủ nước, vàng sẫm là lúc cần xem lại lượng dịch đưa vào. Người suy tim, suy thận mạn, đang chạy thận nhân tạo không nên tự ý tăng nước uống; lượng dịch phải theo chỉ định bác sĩ, đồng thời ưu tiên tránh nắng, mặc đồ thoáng, nghỉ ngơi hợp lý.
