Nước nhiễm phóng xạ: mối đe dọa vô hình nhưng có thể quản lý
Nước nhiễm phóng xạ là tình trạng nguồn nước sinh hoạt bị lẫn các chất phóng xạ ở mức đủ tạo nguy cơ cho sức khỏe cộng đồng, môi trường và đời sống kinh tế – xã hội, buộc chính quyền phải kích hoạt cơ chế ứng phó khẩn cấp để kiểm soát phơi nhiễm, khoanh vùng ảnh hưởng và đảm bảo an toàn nước sinh hoạt cho người dân. Sự cố tưởng như chỉ xuất hiện trong phim thảm họa này đã được một thành phố lớn đưa vào kịch bản diễn tập ứng phó, cho thấy nhận thức rõ ràng: nếu chờ đến lúc xảy ra thật mới học cách phản ứng thì đã quá muộn. Ngày 27/8, tại nhà máy nước Cầu Đỏ, Ban Chỉ huy ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân thành phố Đà Nẵng tổ chức diễn tập ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân cấp thành phố với tình huống giả định nguồn nước sinh hoạt bị nhiễm phóng xạ.
Cơ chế phát hiện: từ nghi ngờ hiện trường đến đánh giá mức báo động
Điểm đáng chú ý trong kịch bản nước nhiễm phóng xạ ở Đà Nẵng là cách hệ thống phát hiện vận hành như một chuỗi phản xạ đã được luyện tập trước. Khi nhân viên nhà máy kiểm tra bể xử lý nước và phát hiện vật thể kim loại có ký hiệu lạ, xung quanh là bột trắng và các viên kim loại chưa rõ nguồn gốc, nhà máy lập tức tạm dừng cấp nước, cô lập khu vực, đóng van và giữ nguyên hiện trường. Đây không chỉ là thao tác kỹ thuật mà là quyết định chính trị: chấp nhận gián đoạn cung cấp nước để bảo vệ an toàn nước sinh hoạt. Lực lượng chuyên môn nhanh chóng dùng thiết bị đo bức xạ; kết quả hiển thị mức bức xạ cao bất thường, nguồn phóng xạ được xác định là Cs-137 với hoạt độ ước khoảng 10 Ci và sự cố được phân loại ở mức báo động cấp 2. Cùng lúc, các biện pháp quan trắc, lấy mẫu, phân tích và cảnh báo được triển khai để xác định phạm vi, mức độ nhiễm xạ và nguy cơ đối với người dân, môi trường.
Ứng phó khẩn cấp: kích hoạt kế hoạch, kiểm soát nước và bảo vệ người dân
Khi nguồn phóng xạ được xác định, câu chuyện không còn là việc của riêng nhà máy nước mà chuyển thành một tình huống an ninh công cộng. Trên cơ sở kết quả đo kiểm, Ban Chỉ huy ứng phó sự cố bức xạ và hạt nhân thành phố kích hoạt kế hoạch ứng phó cấp thành phố, huy động lực lượng đến hiện trường để khoanh vùng, kiểm soát người và phương tiện. Lực lượng kỹ thuật thu hồi nguồn Cs-137, đưa vào bình chứa an toàn, quân đội xử lý bột nhiễm phóng xạ và thực hiện tẩy xạ khu vực, trong khi lực lượng cứu nạn – cứu hộ bơm hút nước nhiễm xạ vào bồn chứa chuyên dụng để đưa về nơi lưu giữ tạm thời. Trên cơ sở đánh giá, các lực lượng phối hợp triển khai giải pháp đảm bảo an toàn cho người dân, kiểm soát nguồn nước, hạn chế nguy cơ phơi nhiễm và xử lý tình huống theo phương án đã xây dựng. Đây là hình mẫu quan trọng: ứng phó khẩn cấp với nước nhiễm phóng xạ phải được coi là một chuỗi hành động liên ngành, chứ không phải vài thao tác kỹ thuật đơn lẻ.
Diễn tập ứng phó: bài kiểm tra sự phối hợp giữa kỹ thuật, y tế và truyền thông
Cuộc diễn tập ứng phó khẩn cấp với nước nhiễm phóng xạ ở Đà Nẵng không dừng lại ở thu hồi nguồn Cs-137 contamination và xử lý bể nước bị nhiễm, mà còn kéo cả hệ thống y tế, truyền thông và cấp nước dự phòng vào cuộc. Trong tình huống giả định, lực lượng y tế đưa công nhân nghi nhiễm phóng xạ đi cấp cứu, trong khi cơ quan chức năng chuẩn bị thông tin chính thức cho báo chí, khuyến cáo người dân tạm thời không sử dụng nước trong thời gian đánh giá chất lượng và yêu cầu đơn vị cấp nước triển khai phương án cấp nước dự phòng. Điểm quan trọng là xử lý sự cố không chỉ là câu chuyện của phòng thí nghiệm mà cần cơ chế chỉ huy thống nhất, thông tin chính xác và phối hợp liên ngành. Ông Hồ Quang Bửu nhấn mạnh việc ứng dụng năng lượng nguyên tử ngày càng rộng trong y tế, công nghiệp, nghiên cứu và đời sống khiến quản lý, phòng ngừa, diễn tập ứng phó bức xạ, hạt nhân phải được chuẩn bị thường xuyên, bài bản với sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng. Đây là thông điệp rõ ràng: diễn tập ứng phó không phải hình thức mà là phần bắt buộc của chính sách an toàn nước sinh hoạt.
Thông tin minh bạch và bài học cho các thành phố khác
Sự cố nước sinh hoạt nhiễm phóng xạ, nếu xảy ra trong thực tế, sẽ là cơn khủng hoảng niềm tin trước khi trở thành khủng hoảng sức khỏe. Vì thế, cách một thành phố truyền thông về rủi ro quan trọng không kém biện pháp kỹ thuật. Trong tình huống thực tế, người dân được khuyến cáo phải tuân thủ hướng dẫn của cơ quan chức năng, không tự ý sử dụng nguồn nước bị cảnh báo và chỉ dùng trở lại khi có thông báo an toàn. Theo phương án, sau khi kết thúc giai đoạn ứng phó khẩn cấp, nguồn phóng xạ, chất thải và nước nhiễm phóng xạ sẽ được vận chuyển về nơi lưu giữ an toàn. Lãnh đạo thành phố yêu cầu sau diễn tập phải đánh giá, rút kinh nghiệm, đề xuất giải pháp tiếp tục nâng cao năng lực ứng phó, đồng thời rà soát, hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, quy trình thông tin, báo cáo và khả năng huy động lực lượng khi xảy ra sự cố thực tế. Bài học ở đây khá thẳng thắn: muốn người dân bình tĩnh và hợp tác, đô thị phải chứng minh rằng có kịch bản ứng phó rõ ràng, đã được thử lửa qua nhiều cuộc diễn tập ứng phó chứ không đợi đến thảm họa mới viết quy trình.
