Việt Nam đứng trước nghịch lý: trung tâm sản xuất nhưng thiếu điện
Thiếu điện Việt Nam là tình trạng nhu cầu phụ tải lưới điện tăng nhanh nhưng nguồn cung không theo kịp, do các dự án năng lượng tái tạo bị đình trệ, giá nhiên liệu nhập khẩu biến động và hạ tầng điện lực chưa được hoàn thiện tương xứng với tốc độ mở rộng sản xuất, khiến nguy cơ mất điện diện rộng và gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng rõ rệt. Nỗ lực của thế giới nhằm giảm sự phụ thuộc vào gã khổng lồ sản xuất Trung Quốc đang đặt nhiều kỳ vọng vào Việt Nam như một điểm đến thay thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Ngành chế biến - chế tạo của Việt Nam nằm trong nhóm phát triển nhanh nhất, kim ngạch xuất khẩu gần tương đương GDP và tăng trưởng kinh tế đã từng đạt mức 8%. Nhưng guồng máy công nghiệp đó cần một lượng điện khổng lồ, trong khi chính phủ đã phải cảnh báo nguy cơ mất điện diện rộng có thể xảy ra ngay trong năm tới. Nếu không giải quyết, điểm mạnh sản xuất Việt Nam sẽ biến thành điểm yếu chí tử trong cuộc cạnh tranh với Trung Quốc.
Chuỗi cung ứng toàn cầu đắt hơn, dài hơn và Việt Nam bị thử lửa
Chuỗi cung ứng toàn cầu hiện vận hành trong trạng thái đắt hơn, dài hơn và ít chắc chắn hơn, bào mòn lợi thế chi phí từng là điểm cộng của sản xuất Việt Nam. Thuế quan mới và nguy cơ thay đổi chính sách buộc doanh nghiệp điều chỉnh kế hoạch mua hàng, tồn kho, sản xuất ngay từ khi chúng chưa đi qua cửa khẩu, kéo theo việc “front-loading” làm tăng đột biến nhu cầu vận tải trong một số thời điểm rồi lại sụt mạnh sau đó. Cùng lúc, xung đột xoay quanh Iran và gián đoạn tại eo biển Hormuz – “nút cổ chai” của năng lượng thế giới – biến rủi ro địa chính trị thành chi phí sản xuất và chi phí vốn. Khí LNG từng được coi là xương sống cho lưới điện tương lai của Việt Nam nay không còn là nhiên liệu giá rẻ hay đáng tin cậy, khiến bài toán thiếu điện Việt Nam thêm khó. Theo một cảnh báo, nếu giá năng lượng duy trì ở mức cao, tăng trưởng khối lượng thương mại hàng hóa toàn cầu có thể giảm từ 1,9% xuống 1,4%.
Năng lượng tái tạo: từ “săn vàng” đến những cánh quạt phủ bụi
Việt Nam từng trải qua một đợt bùng nổ năng lượng tái tạo mang dáng dấp cuộc “săn vàng” đúng nghĩa giai đoạn 2019–2021, được thúc đẩy bởi mức doanh thu đảm bảo quá hậu hĩnh. Nhu cầu phụ tải tăng khoảng 10% mỗi năm, nhưng nguồn cung mới lại chững lại sau khi làn sóng đầu tư này vượt tầm kiểm soát trong đại dịch. Hai trang trại điện gió giữa những đồi trà và cà phê Tây Nguyên là minh chứng: theo kế hoạch dự kiến hoàn thành năm 2021, chúng đã phải phủ bụi trong rào cản pháp lý suốt nhiều năm trước khi nhận giấy phép hoạt động vào tháng 1. Chúng không phải trường hợp duy nhất; cơ sở dữ liệu của doanh nghiệp điện lực lớn cho thấy có 85 dự án điện gió và điện mặt trời với tổng công suất 4,7 GW rơi vào tình trạng vướng mắc tương tự, hiện chỉ có 1,6 GW đang phát điện. Phần còn lại, về lý thuyết, sẽ đủ cung cấp điện cho hàng triệu hộ gia đình. Nhưng tranh chấp giá kéo dài khiến hàng gigawatt năng lượng sạch bị ngắt kết nối suốt nhiều năm.
Điện không ổn định làm suy yếu lợi thế cạnh tranh với Trung Quốc
Việt Nam hiện được xem là bên hưởng lợi lớn nhất từ thuế quan và chính sách đa dạng hóa chuỗi cung ứng được thiết kế để kiềm chế thương mại của Trung Quốc từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Trong bối cảnh chính phủ đang nỗ lực hoàn tất thỏa thuận thương mại mới, Việt Nam ở vị thế thuận lợi để tiếp tục hưởng lợi khi sản xuất toàn cầu chuyển dịch khỏi Trung Quốc. Nhưng lợi thế đó có điều kiện tiên quyết: hệ thống điện phải đủ mạnh để vận hành dây chuyền sản xuất liên tục. Những đợt mất điện năm 2023 từng khiến nhiều nhà máy phải dừng hoạt động và làm “bốc hơi” 0,3% GDP, một con số không thể xem nhẹ. Khi cảnh báo nguy cơ mất điện diện rộng vẫn còn trên bàn, các tập đoàn đa quốc gia sẽ đặt câu hỏi: liệu lựa chọn đặt cược an toàn hơn có phải ở nơi khác, hoặc thậm chí quay trở lại chính Trung Quốc? Nếu Việt Nam không nhanh chóng gỡ vướng cho năng lượng tái tạo và chốt lại cơ chế giá điện hợp lý, hình ảnh một trung tâm sản xuất ổn định sẽ bị xói mòn.
Không chỉ là điện: cần “mạch máu” tài chính cho chuỗi cung ứng
Nguy cơ tụt hậu trong chuỗi cung ứng toàn cầu không chỉ đến từ thiếu điện, mà còn từ thiếu “mạch máu” tài chính cho các mắt xích sản xuất. Với một nền kinh tế có độ mở cao, tham gia sâu vào mạng lưới sản xuất khu vực và toàn cầu, mọi cú sốc về thuế quan, giá năng lượng hay logistics đều nhanh chóng truyền vào đơn hàng, giá nguyên liệu, thời gian vận chuyển, tỷ giá và dòng tiền doanh nghiệp. Doanh nghiệp nhỏ và vừa – chiếm phần lớn số doanh nghiệp và việc làm – đặc biệt dễ tổn thương: “Một doanh nghiệp nhỏ có thể vẫn có đơn hàng, máy móc và khách hàng tốt nhưng không đủ tiền để mua nguyên liệu trong 60–90 ngày chờ thanh toán.” Khi mắt xích này dừng lại, cả chuỗi bị đứt. Tài trợ chuỗi cung ứng (Supply Chain Finance – SCF) vì thế phải được nhìn như hạ tầng tài chính giúp nền kinh tế tăng sức chống chịu, đưa vốn đến đúng giao dịch, đúng thời điểm và đúng mắt xích tạo ra giá trị. Nếu Việt Nam muốn giữ vị thế trung tâm sản xuất cạnh tranh với Trung Quốc, bài toán điện và bài toán vốn phải được giải song song.
