Lưu trữ năng lượng pin: Từ công nghệ hỗ trợ đến “van điều tiết” bắt buộc
Lưu trữ năng lượng pin trong hệ thống điện là việc dùng các hệ thống pin quy mô lớn để tích trữ điện khi phụ tải thấp hoặc nguồn phát dư thừa, sau đó xả ngược trở lại lưới khi nhu cầu tăng cao, nhằm cân bằng cung – cầu, hỗ trợ tích hợp năng lượng tái tạo và tăng tính linh hoạt vận hành cho lưới điện quốc gia.
Điểm mấu chốt hiện nay là: lưu trữ năng lượng pin không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà đang trở thành điều kiện cần để lưới điện miền Bắc tồn tại ổn định trong bối cảnh phụ tải tăng hai con số và tỉ trọng năng lượng tái tạo Việt Nam ngày càng lớn. Khi công suất tiêu thụ quốc gia đã vượt 58.000 MW trong đợt nắng nóng cuối tháng 6, thiết lập đỉnh mới, câu hỏi không còn là “có đủ nguồn phát hay không” mà là “làm thế nào điều phối được nguồn điện một cách linh hoạt”. BESS hệ thống vì thế cần được nhìn nhận như “van điều tiết” mới của lưới, ngang hàng với các trạm biến áp và đường dây truyền tải truyền thống.
EVNNPC và bước ngoặt 305 MW BESS trên lưới miền Bắc
Ngày 2/8/2026 đánh dấu một mốc vận hành mới khi Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) đóng điện thành công hệ thống BESS tại trạm 110 kV Song Khê, công suất 5 MW/10 MWh. Hệ thống gồm hai cụm pin 2,5 MW/5 MWh, có thể phát ở công suất định mức trong khoảng hai giờ, đủ để gánh phụ tải đỉnh cục bộ trong nhiều khu công nghiệp hoặc khu dân cư đông đúc. Ngày 21/8, hệ thống BESS đầu tiên tại Ninh Bình cũng được đưa vào vận hành tại trạm 110 kV Phúc Sơn với cấu hình tương tự.
Theo kế hoạch được giao, EVNNPC đang đầu tư BESS với tổng quy mô 530 MW/1.060 MWh, đề xuất lắp đặt tại 84 trạm 110 kV. Chỉ riêng giai đoạn đầu, 305 MW/610 MWh đang được triển khai tại 47 trạm 110 kV ở 8 tỉnh, thành miền Bắc (không gồm Hà Nội). Động thái triển khai đồng loạt ở hàng chục trạm này cho thấy BESS hệ thống đã bước khỏi phạm vi thí điểm. Nếu ngành điện tiếp tục coi đây là một hạng mục hạ tầng chuẩn – như máy biến áp hay thiết bị cắt – thì lưới điện miền Bắc có cơ hội nâng thêm một bậc an toàn vận hành trước khi các dự án nguồn lớn kịp hoàn thành.
BESS như “van điều tiết phụ tải”: Linh hoạt hơn, an toàn hơn cho người dùng
Về thiết kế, lưu trữ năng lượng pin cho phép nạp điện khi phụ tải thấp hoặc nguồn phát dư thừa rồi xả lại lên lưới khi nhu cầu tăng. Đây chính là chức năng “van điều tiết” mà lưới điện Việt Nam từng thiếu. Khi lắp đặt tại trạm 110 kV, BESS không chỉ hỗ trợ toàn hệ thống mà còn cung cấp trực tiếp cho từng khu vực phụ tải: khi cần, công suất từ pin giúp giảm tải cho đường dây và máy biến áp, hạn chế nguy cơ quá tải cục bộ và từ đó nâng độ tin cậy cung cấp điện cho hộ dân và doanh nghiệp.
Trong đợt nắng nóng, nhu cầu làm mát tăng mạnh khiến phụ tải miền Bắc và cả nước vọt lên; riêng EVNNPC ghi nhận công suất cực đại 21.142 MW lúc 22h30 ngày 24/6, tăng khoảng 11,4% so với đỉnh năm trước. Nếu không có “đệm” lưu trữ, lưới sẽ phải căng hết biên độ, dễ mất ổn định và buộc phải tiết giảm điện. Ngược lại, khi BESS được vận hành đúng cách, người dùng hầu như không cảm nhận được cú sốc phụ tải, bởi phần dao động đã được dập bởi hệ thống pin nằm kín đáo trong các trạm điện.
Áp lực phụ tải và làn sóng năng lượng tái tạo buộc lưới điện phải hiện đại hóa
Với tốc độ tăng phụ tải hai con số tại EVNNPC – dự kiến công suất cực đại toàn tổng công ty có thể lên 23.500–23.800 MW trong năm tiếp theo, tương đương mức tăng 12–12,5% – “chạy theo” bằng các nhà máy điện và đường dây mới là không đủ. Song song, Việt Nam đang mở rộng nhanh các nguồn năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời và điện gió. Nguồn điện biến động theo thời tiết này tạo ra bài toán mới: có thời điểm điện tái tạo phát mạnh nhưng lưới truyền tải bị giới hạn, đến tối phụ tải tăng thì điện mặt trời gần như bằng không.
Trong bối cảnh đó, câu chuyện hệ thống điện không chỉ dừng lại ở “có bao nhiêu MW nguồn phát” mà là khả năng truyền tải, lưu trữ và điều phối. Một hệ thống điện nhiều năng lượng tái tạo sẽ cần cả khả năng lưu trữ lẫn năng lực dự báo, điều phối và vận hành thông minh. Vì vậy, hiện đại hóa lưới điện – đặc biệt là số hóa, ứng dụng AI trong dự báo phụ tải, giám sát nguồn phát, tối ưu vận hành BESS – phải được coi là phần lõi của chiến lược, chứ không phải “phụ kiện” đi kèm.
Từ BESS của EVNNPC tới mục tiêu 16,3 GW: Con đường nào khả thi?
Ngày 24/8/2026, Cục Điện lực Việt Nam và Liên minh Năng lượng Toàn cầu vì Con người và Hành tinh ký Biên bản ghi nhớ nhằm tăng cường hợp tác hỗ trợ chuyển dịch năng lượng, trong đó có phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng và hiện đại hóa, số hóa lưới điện. Một nội dung quan trọng của hợp tác là thúc đẩy phát triển BESS hướng tới mục tiêu quy mô lưu trữ 16,3 GW vào năm 2030 theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.
Dù MOU không mang tính ràng buộc pháp lý và các sáng kiến cụ thể sẽ còn phải được xây dựng sau cho phù hợp pháp luật Việt Nam, hướng đi đã khá rõ: lưu trữ năng lượng pin phải song hành với số hóa lưới và các cơ chế thị trường như mua bán điện trực tiếp (DPPA). Theo thông tin từ Liên minh Năng lượng Toàn cầu, kinh nghiệm từ chương trình ENTICE tại Ấn Độ – nơi nền tảng AI dự báo nhu cầu điện địa phương được kết hợp với BESS quy mô tiện ích – là minh chứng rằng lưới điện hiện đại không thể tách rời giữa lưu trữ và điều độ thông minh. Việt Nam nếu muốn biến 16,3 GW thành hiện thực, không thể chỉ mua pin, mà phải thay đổi cách vận hành toàn bộ hệ thống.
