145MW BESS: Cú hích đầu tiên cho một lưới điện linh hoạt hơn
Việc EVNNPC hoàn thành đóng điện 22 hệ thống BESS với tổng công suất 145MW tại các trạm biến áp 110kV ở nhiều tỉnh miền Bắc là bước triển khai quy mô lớn của công nghệ lưu trữ năng lượng pin, nhằm san tải giờ cao điểm, tăng khả năng huy động công suất tại chỗ và tạo nền tảng cho hiện đại hóa lưới điện gắn với năng lượng tái tạo.
Điểm đáng chú ý không phải là con số 145MW đơn thuần, mà là thông điệp chiến lược: lưới điện miền Bắc đang chuyển từ tư duy “đi theo phụ tải” sang “chủ động điều phối năng lượng”. Trong 6 tháng đầu năm 2026, công suất cực đại trên lưới EVNNPC đã đạt khoảng 21.142MW, trong khi giai đoạn 2027-2030, miền Bắc dự báo tăng thêm 2.500-3.000MW phụ tải mỗi năm. Nếu chỉ tiếp tục mở rộng nguồn và lưới theo cách cũ, nguy cơ quá tải, cắt điện luân phiên và lãng phí hạ tầng sẽ ngày càng lớn. Hệ thống BESS Việt Nam vì thế là lời đáp rõ ràng: phải thêm “bộ nhớ” thông minh cho lưới, không chỉ thêm dây và trạm.
Từ 22 trạm đến 530MW: Vì sao BESS trở thành trụ cột chiến lược?
Chương trình đầu tư BESS của EVNNPC gồm ba giai đoạn, tổng công suất 530MW tại 83 trạm biến áp 110kV, trong đó giai đoạn đầu là 305MW tại 47 trạm thuộc 8 công ty điện lực. Đến ngày 28/9, 22 hệ thống tại Bắc Ninh, Hải Phòng, Lạng Sơn, Ninh Bình và Phú Thọ đã vận hành. Đây không phải thử nghiệm nhỏ lẻ mà là một chiến lược hạ tầng nghiêm túc, trải rộng trên các địa bàn phụ tải trọng điểm, nơi lưới điện thường chịu áp lực cao.
Các hệ thống lưu trữ năng lượng pin này giúp san tải, giảm áp lực lên lưới trong giờ cao điểm, bổ sung khả năng huy động công suất tại chỗ và giúp lưới điện vận hành linh hoạt hơn, nhất là khi phụ tải tăng nhanh. Nói cách khác, EVNNPC đang biến các trạm 110kV từ “nút thắt cổ chai” thành “trạm đệm năng lượng” có thể nạp – xả theo nhu cầu. Câu chuyện không chỉ là thêm công suất, mà là đổi cách nhìn về lưới: từ hệ thống truyền tải cứng nhắc thành một mạng linh hoạt, có khả năng cân bằng cung – cầu theo thời gian thực.
BESS, năng lượng tái tạo và yêu cầu hiện đại hóa lưới điện
Nhu cầu điện tăng nhanh, trong khi tỷ trọng năng lượng tái tạo và các nguồn năng lượng phân tán ngày càng lớn, đang đặt ra yêu cầu mới cho vận hành hệ thống điện. Năng lượng gió, mặt trời không sản xuất theo ý con người, nhưng phụ tải thì không thể chờ. Hệ thống BESS Việt Nam vì vậy trở thành “cầu nối thời gian”: tích trữ khi dư, phát khi thiếu, giúp cân bằng cung – cầu, giảm áp lực lên lưới và nâng cao hiệu quả sử dụng hạ tầng hiện có.
Không có BESS, việc tích hợp năng lượng tái tạo quy mô lớn sẽ luôn bị giới hạn bởi khả năng chịu tải của lưới và độ linh hoạt vận hành. Với các cụm lưu trữ năng lượng pin bố trí gần trung tâm phụ tải hoặc gần khu vực có nguồn tái tạo lớn, hệ thống điện có thể giảm phụ thuộc vào nguồn truyền thống chạy nền, đồng thời hạn chế cắt giảm công suất các nhà máy điện gió, điện mặt trời. Nói thẳng, ai nói về năng lượng tái tạo mà bỏ qua lưu trữ năng lượng pin thì đang nói dở dang về chuyển dịch năng lượng.
Từ phần cứng đến phần mềm: BESS chỉ hiệu quả khi lưới điện “nhìn thấy chính mình”
Các chuyên gia nhấn mạnh, BESS không chỉ là câu chuyện phần cứng; vị trí, mục đích sử dụng và khả năng quan sát lưới (“grid visibility”) mới quyết định giá trị thực tế. Khi nhiều hệ thống được lắp ở các cấp điện áp khác nhau, bài toán không còn là “đặt thêm trạm” mà là làm thế nào theo dõi và phối hợp hàng loạt hệ thống lưu trữ này. Liên minh Năng lượng Toàn cầu đang phát triển nền tảng quản lý năng lượng và lập lịch vận hành tập trung cho BESS, cho phép theo dõi và tối ưu hóa nhiều hệ thống lưu trữ phân tán khác nhau.
Trên lưới do EVNNPC quản lý, đơn vị này đang phối hợp với NSMO để chuẩn hóa dữ liệu, thống nhất nguyên tắc vận hành và phương thức trao đổi thông tin, phục vụ việc tính toán thời điểm sạc – xả và mức công suất huy động phù hợp. Một câu nói đáng trích là: "BESS không chỉ là câu chuyện của phần cứng. Khi số lượng hệ thống lưu trữ tăng lên, phần mềm, dữ liệu và khả năng điều phối sẽ quyết định đáng kể việc các hệ thống này tạo ra giá trị như thế nào cho lưới điện". Điều đó có nghĩa, nếu không nâng cấp năng lực số, các bộ pin hàng chục MW có thể chỉ hoạt động ở mức “máy phát dự phòng cao cấp”.
Tương lai: 225MW tiếp theo, trung tâm chất lượng cao và vai trò tiên phong
Ở hai giai đoạn tiếp theo, EVNNPC dự kiến đầu tư thêm 225MW BESS tại 36 trạm, trong đó 140MW tại 23 trạm đang hoàn thiện thủ tục. Song song, các đối tác đang bàn thảo việc thành lập một Trung tâm chất lượng cao về BESS nhằm nghiên cứu, đào tạo, thử nghiệm và chia sẻ kiến thức về công nghệ lưu trữ năng lượng, đồng thời hỗ trợ xây dựng năng lực cho các cơ quan quản lý, đơn vị điện lực và các tổ chức nghiên cứu. Nếu được triển khai đúng, đây sẽ là “bộ não chung” cho hệ sinh thái BESS trong nước.
Ở phía Nam, một chương trình “Utility Charter” kéo dài sáu tháng cũng đang được triển khai để đánh giá hệ thống hiện có của một tổng công ty điện lực lớn, xác định ưu tiên và xây dựng lộ trình hiện đại hóa, bao gồm phát triển giải pháp BESS và bản sao số lưới điện phân phối. Bức tranh tổng thể cho thấy Việt Nam không còn đứng ngoài làn sóng hiện đại hóa lưới điện trong khu vực. Câu hỏi không phải là có cần BESS hay không, mà là chúng ta triển khai nhanh đến đâu, khung thị trường và cơ chế huy động dịch vụ của BESS sẽ được thiết kế thế nào để năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng pin và số hóa lưới điện cùng tạo thành một hệ thống vận hành an toàn, linh hoạt và bền vững.
