Dinh thự Pháp giữa lòng TP.HCM: Di sản mở cửa hiếm hoi
Dinh thự Pháp TP.HCM là một công trình kiến trúc thực dân Việt Nam được xây dựng năm 1872, từng là nơi ở của các thống đốc và tổng tư lệnh quân đội thuộc địa, nay là tư dinh Tổng lãnh sự Pháp, chỉ mở cửa duy nhất một lần mỗi năm nhân Ngày Di sản châu Âu, trở thành điểm hẹn du lịch văn hóa TP.HCM hiếm hoi nơi công chúng có thể trực tiếp bước vào không gian ngoại giao mang đậm di sản lịch sử Pháp lẫn Việt Nam. Điều đáng nói không phải chỉ là tuổi đời hơn 150 năm, mà là sức sống của di sản trong một đô thị đang thay đổi chóng mặt. Sáng 19-9, khi cánh cổng số 6 Lê Duẩn mở ra, hơn 12.000 người đã đăng ký chờ suất tham quan – con số cho thấy người dân không hề thờ ơ với quá khứ, chỉ là họ thiếu cơ hội tiếp cận. Theo Tổng lãnh sự Etienne Ranaivoson, tất cả suất tham quan tăng thêm 320 so với năm trước vẫn kín chỗ trong chưa đầy 5 phút, một chi tiết nói lên sức hút của không gian này. Việc một dinh thự ngoại giao mở cửa mỗi năm một lần chính là lời nhắc: di sản không nên bị "khóa" trong những bức tường quyền lực. Nếu chúng ta coi di sản như một phần tài sản tinh thần chung, thì việc hiếm hoi được bước vào không gian ấy không phải là ân huệ, mà là quyền được kết nối với lịch sử.
Kiến trúc thực dân và lớp trầm tích lịch sử chung Pháp – Việt
Xét về mặt kiến trúc, dinh thự Pháp là một ví dụ tiêu biểu của kiến trúc thực dân Việt Nam cuối thế kỷ 19: được các kỹ sư Hải quân xây dựng năm 1872, ban đầu là nơi ở của Thống đốc quân đội thuộc địa, sau đó là Tổng tư lệnh quân đội Pháp. Tầng lớp quyền lực thay đổi, chức năng công trình biến chuyển – từ dinh thống đốc, dinh đại sứ đến tư dinh tổng lãnh sự – nhưng khối nhà vẫn đứng đó, mang theo những lớp ký ức về mối quan hệ Pháp – Việt qua nhiều giai đoạn. Bên trong, phòng khách hiện không chỉ là nơi diễn ra các sự kiện ngoại giao mà còn trưng bày đồ nội thất thời Nguyễn từ Huế, cùng bức tranh sơn mài "Đám rước" của danh họa Nguyễn Gia Trí sáng tác năm 1939. Chính sự hiện diện của các hiện vật Việt trong một dinh thự Pháp tạo nên đối thoại thú vị: kiến trúc thực dân không chỉ là dấu vết thống trị, mà có thể trở thành khung cảnh để văn hóa Việt tự kể câu chuyện của mình. Quan điểm xem các công trình thực dân là "di sản lịch sử Pháp" nếu chỉ đứng từ phía Pháp sẽ không đủ. Tại TP.HCM, những tòa nhà như dinh thự này còn là mảnh ghép không thể tách rời trong ký ức đô thị của người Việt, nơi lịch sử hai bên giao nhau, giằng co, rồi cùng để lại vẻ đẹp và những câu hỏi chưa trả lời hết.
Trải nghiệm du lịch văn hóa: Từ hộ chiếu di sản đến góc check-in
Điểm mạnh của dinh thự Pháp không chỉ nằm ở tường gạch, mái ngói, mà ở cách biến di sản thành trải nghiệm. Mỗi du khách khi vào cổng được cấp một "hộ chiếu di sản" để sưu tầm các con dấu trong từng không gian tham quan, kết hợp thuyết minh và mã QR giúp tìm hiểu lịch sử một cách chủ động. Đây là thiết kế thông minh: thay vì bắt người trẻ đứng yên nghe giảng, họ được chơi, khám phá, ghi lại hành trình bằng chính bước chân mình. Không gian này còn được khai thác như một nơi giao thoa của nhiều loại hình du lịch văn hóa TP.HCM: triển lãm ảnh của nhiếp ảnh gia Pháp Adrien Jean giới thiệu những mảnh ghép di sản Việt Nam qua góc nhìn đương đại; khu trưng bày hiện vật nghệ thuật trang trí và tâm linh Việt thế kỷ 19–20 khiến nhiều bạn trẻ hào hứng; và tất nhiên, những món ăn mang dấu ấn văn hóa Pháp như phô mai, bánh mì, rượu vang tạo nên một hành trình cảm nhận bằng cả thị giác, thính giác lẫn vị giác. Tổng lãnh sự nhấn mạnh Ngày Di sản châu Âu là cách đưa ngoại giao đến gần công chúng thông qua di sản, nhiếp ảnh, ẩm thực và các hoạt động văn hóa. Câu chuyện ở đây rõ ràng: ngoại giao không chỉ diễn ra trên bàn đàm phán, mà còn trong ánh mắt tò mò của một sinh viên Y khoa lần đầu bước vào phòng khách cổ, trong tiếng cười khi hoàn thành thử thách kiến thức Pháp – Việt để được đóng mộc lưu niệm.
Giới trẻ Sài Gòn và khát khao chạm tay vào quá khứ
Những con số khô khan như "12.000 người đăng ký chờ" dễ khiến ta quên đi cảm xúc phía sau. Nhưng khi lắng nghe chia sẻ của Minh Kiên, sinh viên Trường cao đẳng Y khoa Phạm Ngọc Thạch, hay của Mỹ Anh – bạn học của Kiên, bức tranh trở nên rõ hơn: họ bị hấp dẫn bởi những bức tranh, đồ vật tinh xảo, và trên hết là trải nghiệm trực tiếp thay vì chỉ nhìn mọi thứ qua màn hình điện thoại. Nhiều du khách, đặc biệt là người trẻ, cho biết họ thích thú với các hiện vật cổ đại diện cho nghệ thuật trang trí và tâm linh Việt Nam thế kỷ 19–20 được trưng bày tại dinh thự Pháp. Trong một thành phố nơi các trung tâm thương mại mọc lên nhanh hơn bảo tàng, việc hàng ngàn người trẻ xếp hàng để vào một công trình hơn 150 năm tuổi là tín hiệu đáng mừng: nhu cầu tiếp xúc với di sản đang có, chỉ là chúng ta chưa đáp ứng đủ. Tuy vậy, chính sự hiếm hoi – mỗi năm chỉ mở cửa một lần – lại là mặt hạn chế khó bỏ qua. Nếu dinh thự Pháp và các di sản lịch sử Pháp khác tại TP.HCM chỉ xuất hiện như một "sự kiện", thì cơ hội để di sản trở thành phần thường nhật trong đời sống người dân sẽ mãi bị thu hẹp. Người trẻ không thiếu hứng thú, họ thiếu sự tiếp cận đều đặn.
Từ một cánh cổng mở: Gợi ý cho tương lai du lịch văn hóa TP.HCM
Khi dinh thự Pháp mở cửa nhân Ngày Di sản châu Âu, đó không chỉ là một sự kiện tham quan, mà là bản thử nghiệm cho cách TP.HCM có thể xây dựng du lịch văn hóa dựa trên di sản lịch sử Pháp và các lớp ký ức đô thị khác. Việc kết hợp tham quan, triển lãm ảnh, trưng bày hiện vật, ẩm thực và hoạt động tương tác cho thấy di sản hoàn toàn có thể trở thành điểm đến sống động, chứ không phải chỉ là nền cho vài tấm ảnh check-in. Ở khu vực trung tâm, hành trình khám phá di sản có thể mở rộng từ dinh thự Pháp sang những công trình cùng thời, trong đó có các khách sạn, nhà thờ, trụ sở cũ mang dấu ấn kiến trúc thực dân – tạo nên một tuyến khám phá kiến trúc và lịch sử độc đáo giữa lòng thành phố. Điều quan trọng là phải xem du lịch văn hóa như chiến lược lâu dài: mở cửa thường xuyên hơn, đầu tư thuyết minh chất lượng, gắn di sản với đời sống cộng đồng. Nếu mỗi mùa Di sản châu Âu lại chứng kiến cảnh hàng ngàn người bị kẹt ở danh sách chờ, chúng ta nên coi đó là lời thúc giục. TP.HCM không thiếu di sản, điều còn thiếu là quyết tâm biến những di sản ấy thành cánh cửa luôn mở – để người dân có thể đi lại tự nhiên giữa quá khứ và hiện tại, và để du khách hiểu rằng thành phố này không chỉ có các tòa nhà chọc trời, mà còn có những câu chuyện 150 năm tuổi đáng được lắng nghe.
