Tăng giới hạn tuổi để thu hẹp khoảng trống bảo vệ
Tuổi mua thuốc lá là ngưỡng pháp lý quy định khi nào một người được phép mua sản phẩm thuốc lá; đề xuất nâng ngưỡng từ 18 lên 21 nhằm giảm nguy cơ thanh niên bắt đầu hút và lệ thuộc nicotine trong giai đoạn dễ bị tác động. Chiều 9/11, Quốc hội thảo luận về dự án sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cùng một số luật khác. Đại biểu Nguyễn Hải Long đề nghị tăng tuổi được mua thuốc lá, còn đại biểu Lê Hoàng Anh ủng hộ xem xét chính sách cấm thuốc lá theo thế hệ. Đây là những kiến nghị trong quá trình thảo luận, chưa phải quy định có hiệu lực. Điểm đáng chú ý là các đại biểu không chỉ viện dẫn quyền lựa chọn cá nhân, mà đặt câu hỏi liệu mốc 18 tuổi có bảo vệ được người trẻ trong giai đoạn họ rời gia đình, có tiền riêng và bước vào môi trường bạn bè mới hay không.
Lập luận ấy đáng được xem xét nghiêm túc: nếu việc khởi hút thường diễn ra khi người trẻ vừa có thêm tự do, luật không nên mặc nhiên coi sinh nhật 18 tuổi là lá chắn đầy đủ. Nhưng thay đổi giới hạn tuổi cũng tác động đến quyền mua hợp pháp, nên cần quy định rõ, có lộ trình và căn cứ đánh giá minh bạch.

Khoảng cách số liệu cho thấy nguy cơ không dừng ở tuổi 18
Cơ sở nổi bật của đề xuất là khoảng cách lớn giữa hai nhóm tuổi trong số liệu được dẫn tại phiên thảo luận. Tỷ lệ hút thuốc ở nam giới tăng từ 5,46% trong nhóm 15–19 tuổi lên 32,6% ở nhóm 20–24 tuổi, gần gấp sáu lần. Đại biểu Nguyễn Hải Long cho rằng khoảng 18–21 tuổi là lúc nhiều người rời nhà, có thu nhập riêng và sống trong những nhóm bạn mới, trong khi chưa được bảo vệ bởi giới hạn cao hơn. Ông cũng dẫn nhận định về tính nhạy cảm của não vị thành niên và thanh niên trước nicotine: bắt đầu hút càng sớm, nguy cơ nghiện càng sâu và càng khó bỏ. Theo mô hình của Bộ Y tế được ông viện dẫn, nếu giữ mốc 18 tuổi, mỗi năm có thể thêm khoảng 190.000 nam thanh niên trở thành người hút thuốc.
Những con số này tạo sức nặng cho phương án nâng tuổi mua thuốc lá, nhưng không tự chúng chứng minh rằng thay đổi ngưỡng sẽ giải quyết toàn bộ vấn đề. Hiệu quả còn tùy vào thực thi, việc ngăn bán cho người chưa đủ tuổi và hỗ trợ phòng ngừa, cai thuốc. Dù vậy, chờ đợi cũng có hệ quả: nếu thanh niên dễ hình thành lệ thuộc nicotine trước khi trưởng thành vững vàng, chính sách nên ưu tiên phòng ngừa sớm thay vì chỉ trông cậy vào quyết tâm bỏ thuốc về sau.
Hai hướng kiến nghị và lộ trình còn phải được cân nhắc
Ông Nguyễn Hải Long đề xuất nâng tuổi được mua thuốc lá theo từng bước: 19, 20 rồi 21 tuổi, mỗi mốc có hiệu lực từ ngày 1/1 hằng năm, bắt đầu năm 2028. Cách đi theo lộ trình có thể giúp người đang được mua hợp pháp không bị mất quyền đột ngột. Ông còn kiến nghị trình hai phương án tuổi để Quốc hội biểu quyết, trong đó mốc 21 tuổi là phương án thứ nhất. Tuy nhiên, Bộ Y tế cho biết nội dung cần được nghiên cứu thêm về cơ sở khoa học, kinh nghiệm quốc tế, đánh giá tác động, lấy ý kiến người chịu ảnh hưởng và thẩm định chính sách; vì vậy chưa kịp hoàn tất quy trình trong kỳ này. Sự thận trọng ấy có lý, nhưng không nên biến thành lý do trì hoãn vô thời hạn khi nguy cơ nghiện sớm đã được nêu rõ.
Một hướng khác đi xa hơn giới hạn tuổi: đại biểu Lê Hoàng Anh đề nghị cấm bán, cung cấp thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau, đồng thời cấm nhóm này mua và sử dụng thuốc lá; đề xuất được nêu với thời điểm hiệu lực từ ngày 1/1/2028. Cấm bán thuốc lá theo năm sinh hướng đến việc bảo vệ một thế hệ xuyên suốt khi họ trưởng thành, thay vì để ngưỡng tuổi thay đổi theo từng lần sửa luật. Nhưng đây cũng là lựa chọn cần đánh giá kỹ về khả năng kiểm soát và tính khả thi. Cả phương án này lẫn mốc tuổi 21 hiện đều là kiến nghị, chưa thành quy định.

Phòng ngừa sớm là lựa chọn đáng ưu tiên
Tranh luận không chỉ xoay quanh quyền mua thuốc lá, mà còn quanh cái giá xã hội của việc bắt đầu hút từ sớm. Đại biểu Lê Hoàng Anh nêu thiệt hại do thuốc lá năm 2022 là 108,7 nghìn tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP và khoảng sáu lần số ngân sách ngành nộp bình quân. Con số này củng cố lập luận rằng phòng ngừa không phải việc riêng của từng gia đình: xã hội cũng gánh hậu quả sức khỏe và kinh tế. Tuy nhiên, chính sách cần phân biệt rõ giữa mục tiêu bảo vệ người trẻ và cách thực hiện để tránh biến một đề xuất chính đáng thành quy định khó tuân thủ.
Quốc hội nên tiếp tục xem xét cả phương án nâng tuổi mua thuốc lá theo lộ trình lẫn đề xuất cấm bán theo năm sinh, đồng thời yêu cầu đánh giá tác động và kế hoạch thực thi cụ thể. Mốc 21 tuổi có sức thuyết phục vì tập trung vào giai đoạn nguy cơ cao; chính sách theo thế hệ có tham vọng phòng ngừa dài hạn nhưng cần kiểm chứng kỹ. Chốt lại, đây chưa phải luật hiện hành, song việc đưa các phương án ra thảo luận là cơ hội để lấp khoảng trống bảo vệ thanh niên trước nguy cơ lệ thuộc nicotine.






