CPTPP xuất khẩu Việt Nam: Cơ hội lớn nhưng tỷ lệ hưởng ưu đãi quá thấp
CPTPP xuất khẩu Việt Nam là cách gọi việc doanh nghiệp trong nước khai thác Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương để mở rộng thị trường, giảm thuế quan, gắn sản xuất với chuỗi cung ứng bền vững trong khối, đồng thời nâng năng lực tuân thủ tiêu chuẩn xuất khẩu để tăng sức chống chịu trước biến động thương mại toàn cầu.
Dù CPTPP đã trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy thương mại Việt Nam sau hơn bảy năm thực thi, thực tế phũ phàng là doanh nghiệp Việt đang bỏ lỡ phần lớn ưu đãi. Theo số liệu mới nhất, tỷ lệ tận dụng chứng nhận xuất xứ ưu đãi CPTPP trong năm 2025 chưa đầy 10% tổng kim ngạch xuất khẩu sang khối. Đây là con số quá thấp nếu so với dư địa thị trường, khi tổng nhu cầu nhập khẩu của các thành viên CPTPP (không tính Việt Nam) vào khoảng 4.250 tỷ USD còn hàng Việt mới chiếm hơn 1% thị phần.
Điều đáng nói, những con số đẹp về tăng trưởng kim ngạch đang che mờ một sự thật: nếu không nhanh chóng giải bài toán quy tắc xuất xứ CPTPP và nguồn cung nguyên liệu, doanh nghiệp Việt sẽ mãi đóng vai “khách đi nhờ” trên sân chơi này. Bối cảnh thương mại toàn cầu biến động nhưng CPTPP tiếp tục mở rộng cơ hội cho hàng Việt chính là lời nhắc rằng ai làm chủ chuỗi cung ứng trước sẽ là người hưởng lợi nhiều nhất.
Vì sao tỷ lệ ưu đãi xuất xứ CPTPP chưa đến 10%?
Việc tỷ lệ tận dụng ưu đãi xuất xứ CPTPP chưa đến 10% không phải do thiếu cơ hội, mà chủ yếu do doanh nghiệp chưa dám, chưa muốn và chưa đủ năng lực đáp ứng đòi hỏi khắt khe của hiệp định. Khi CPTPP có hiệu lực năm 2019, tỷ lệ tận dụng C/O mới chỉ khoảng 2% tổng kim ngạch xuất khẩu sang khối; đến 2025, dù đã lên khoảng 10%, mức này vẫn quá ít nếu so với tiềm năng.
Gốc rễ nằm ở quy tắc xuất xứ CPTPP và sự lệ thuộc nguyên liệu ngoài khối. Nhiều ngành như dệt may buộc phải thực hiện đủ ba công đoạn kéo sợi, dệt, nhuộm trong nội khối mới đạt tiêu chí xuất xứ, trong khi phần lớn nguyên liệu hiện vẫn đến từ các thị trường không thuộc CPTPP. Doanh nghiệp vừa và nhỏ còn vướng thêm rào cản thông tin, thiếu nguồn lực để hiểu và đáp ứng từng nhóm yêu cầu về lao động, môi trường, hồ sơ xuất xứ và chứng từ liên quan.
Nhiều nhà xuất khẩu vẫn quen tư duy “bán được hàng là đủ”, nên xem nhẹ tuân thủ tiêu chuẩn xuất khẩu. Khi đứng trước bộ hồ sơ dày đặc quy định, họ chấp nhận trả thuế cao hơn thay vì đầu tư tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Nói cách khác, doanh nghiệp đang tự nguyện rời khỏi đường cao tốc thuế quan mà CPTPP đã xây sẵn cho mình.
Muốn hưởng ưu đãi, phải làm chủ nguồn cung và chuỗi cung ứng bền vững
CPTPP không chỉ là thị trường đầu ra mà còn là nguồn cung nguyên liệu và mắt xích sản xuất quan trọng cho doanh nghiệp Việt. Một lợi thế then chốt của hiệp định là các quy tắc xuất xứ cho phép cộng gộp giá trị trong nội khối, tạo điều kiện để doanh nghiệp kết nối công đoạn, dùng nguyên liệu từ Australia, New Zealand và các thành viên khác mà vẫn đáp ứng điều kiện xuất xứ nếu tổ chức chuỗi đúng cách.
Muốn khai thác lợi thế này, doanh nghiệp phải chuyển trọng tâm từ “tìm khách hàng” sang “quy hoạch nguồn cung”. Doanh nghiệp cần xác định quy tắc xuất xứ tại từng thị trường mục tiêu, sau đó lựa chọn nguồn nguyên liệu phù hợp và chủ động tìm kiếm đối tác cung cấp trong khối, thay vì phụ thuộc một nguồn ngoài CPTPP. Đây chính là bước đi nền tảng để xây dựng chuỗi cung ứng bền vững, giúp giảm rủi ro đứt gãy khi các nước tăng kiểm soát chuỗi cung ứng và kiểm tra nguồn gốc sản phẩm.
Chuỗi cung ứng bền vững trong bối cảnh CPTPP không chỉ là câu chuyện “có hàng để giao”, mà còn là “hàng đó phải đúng xuất xứ và đúng tiêu chuẩn”. Doanh nghiệp cần minh bạch hồ sơ nguyên liệu, quy trình sản xuất, chứng từ xuất xứ ngay từ đầu để tránh tình trạng “đi đến cửa ưu đãi mới phát hiện thiếu giấy tờ”. Nếu coi CPTPP là cuộc đua dài hạn, thì kiểm soát nguồn cung chính là khâu khởi động bắt buộc.
Nâng năng lực tuân thủ tiêu chuẩn xuất khẩu: Chi phí bắt buộc, không phải lựa chọn
Nhiều doanh nghiệp Việt vẫn xem tuân thủ tiêu chuẩn xuất khẩu là gánh nặng giấy tờ, trong khi đây thực chất là “giấy thông hành” duy nhất để bước vào sân chơi CPTPP. Để biến lợi thế hiệp định thành giá trị thương mại, các chuyên gia đã nhấn mạnh doanh nghiệp phải tập trung nâng năng lực tuân thủ, tái tổ chức chuỗi cung ứng, thay đổi phương thức tham gia thị trường và duy trì chiến lược cân bằng.
Tuân thủ ở đây không chỉ là quy tắc xuất xứ CPTPP, mà còn gồm tiêu chuẩn lao động, môi trường, và từng điều kiện cụ thể của mỗi thị trường. Nếu doanh nghiệp Việt muốn tăng tỷ lệ C/O ưu đãi, họ phải coi việc đọc, hiểu và áp dụng đúng các quy định là một khoản đầu tư bắt buộc: đầu tư vào con người (bộ phận xuất nhập khẩu, pháp chế), vào hệ thống (quản lý hồ sơ, truy xuất nguồn gốc), và vào việc cập nhật liên tục thay đổi của thị trường.
Theo hướng này, câu hỏi đúng không còn là “làm sao xin được C/O?”, mà là “tổ chức lại sản xuất ra sao để luôn đáp ứng C/O?”. Khi doanh nghiệp chuyển sang tư duy thiết kế sản phẩm, quy trình và chuỗi cung ứng theo yêu cầu của CPTPP ngay từ đầu, chi phí tuân thủ sẽ giảm dần, trong khi lợi ích thuế quan được hưởng trọn vẹn và ổn định hơn theo thời gian.
Chủ động kết nối nội khối và chiến lược dài hạn: Con đường bắt buộc cho doanh nghiệp Việt
Một nghịch lý lớn hiện nay là nhiều doanh nghiệp Việt mong tận dụng CPTPP nhưng lại chờ cơ hội đến thay vì tự đi tìm. Trong khi hiệp định đang mở rộng không gian với các thành viên mới và Việt Nam giữ vai trò Chủ tịch CPTPP 2026, cơ quan quản lý đang thúc đẩy kết nối nội khối về nguyên liệu, công nghiệp hỗ trợ, logistics và đầu tư để hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng dư địa cung ứng và xuất khẩu.
Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp không chủ động xây dựng mạng lưới đối tác, tham gia các hoạt động xúc tiến, hội chợ, kết nối chuỗi cung ứng, thì tất cả nỗ lực đó chỉ dừng ở chính sách trên giấy. Doanh nghiệp cần chiến lược dài hạn – không chỉ nhắm một thị trường, một đối tác hay một nhóm sản phẩm – mà phải đa dạng hóa thị trường và nguồn cung theo lộ trình, cân bằng và linh hoạt để tăng khả năng thích ứng trước biến động thương mại toàn cầu.
Những cơ hội mới từ việc mở rộng kết nối với các nền kinh tế như Anh, Costa Rica, UAE hay Argentina sẽ chỉ biến thành hợp đồng cụ thể nếu doanh nghiệp Việt kịp chuẩn bị nguồn cung phù hợp với yêu cầu xuất xứ và đặc thù từng thị trường. Kết luận đơn giản: ai coi CPTPP là chiến lược dài hạn, đầu tư vào chuỗi cung ứng bền vững và tuân thủ tiêu chuẩn xuất khẩu ngay từ hôm nay, người đó sẽ đi trước, hưởng trước.
