Hạ tầng là bộ khung của nền kinh tế, không chỉ là đường, cầu, cảng
Hạ tầng Việt Nam hiện đại là một hệ thống kết cấu đồng bộ gồm hạ tầng kinh tế, xã hội, số và tự nhiên, được quy hoạch thống nhất theo không gian vùng và hành lang kinh tế, nhằm nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và sức chống chịu của nền kinh tế trong dài hạn. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh điều này khi chủ trì cuộc làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan về thực hiện Nghị quyết 13 và Kết luận 72 về xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hướng tới đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Điểm mấu chốt ở đây là thay đổi cách nhìn: hạ tầng không còn là tập hợp những công trình rời rạc, mà là “bộ khung” định hình không gian phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh và tạo nền tảng để đất nước trở thành nước phát triển vào năm 2045. Những công trình quyết định hôm nay sẽ định hình đất nước trong nhiều thập niên tới, nên mọi lựa chọn đều mang tính thế hệ chứ không chỉ nhiệm kỳ.
Năm nguyên tắc đổi mới tư duy: từ đồng bộ đến coi hạ tầng là ngành kinh tế chiến lược
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã thẳng thắn chỉ ra khoảng cách lớn giữa hạ tầng Việt Nam và nhiều nước trong khu vực về chất lượng, độ tin cậy, tính đồng bộ và hiệu quả khai thác, cùng với tình trạng dự án chậm 3–5 năm, đội chi phí, dữ liệu tài sản phân tán và hạ tầng đô thị tắc nghẽn, ngập úng, ô nhiễm. Từ đó, ông đề nghị đổi mới tư duy phát triển kết cấu hạ tầng trên 5 phương diện cốt lõi. Thứ nhất, bảo đảm tính đồng bộ, liên thông trong quy hoạch hạ tầng đồng bộ và đầu tư, tổ chức các loại hình hạ tầng theo hành lang kinh tế, không gian vùng, chấm dứt đầu tư riêng lẻ, thiếu kết nối. Thứ hai, lấy chất lượng, hiệu quả kinh tế và giá trị mang đến cho người dân, doanh nghiệp làm mục tiêu, thay vì chạy theo quy mô công trình. Thứ ba, phát triển hài hòa hạ tầng vật chất, hạ tầng số và hạ tầng tự nhiên, ứng dụng dữ liệu, cảm biến, công nghệ thông minh, đồng thời bảo vệ rừng ngập mặn, hồ điều hòa, hành lang sông và hệ sinh thái. Thứ tư, coi hạ tầng là ngành kinh tế chiến lược, tạo ra thị trường lớn kéo theo phát triển công nghiệp trong nước như xây dựng, cơ khí, luyện kim, vật liệu mới, thiết bị điện, tự động hóa, phần mềm, tư vấn thiết kế và quản lý vận hành. Thứ năm, gắn hạ tầng với chiến lược phát triển quốc gia, năng lực cạnh tranh khu vực, bảo đảm đồng bộ giữa hạ tầng kinh tế, hạ tầng xã hội, hạ tầng số, dữ liệu, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Kết nối đa phương thức: động lực mới cho hạ tầng giao thông và phát triển công nghiệp
Nếu hạ tầng là bộ khung, thì kết nối đa phương thức chính là “mạch máu” mới của nền kinh tế. Hiện vận tải đường bộ đang gánh tới 75,1% tổng sản lượng hàng hóa, trong khi đường thủy nội địa chiếm 19,8%, đường biển 4,9%, đường sắt chỉ 0,18% và hàng không 0,02%. Sự lệch pha này làm gia tăng áp lực lên đường bộ, trong khi vận tải đường sắt, đường thủy và hàng hải chưa phát huy vai trò do thiếu điểm gom hàng, trạm trung chuyển, cảng cạn ICD hiệu quả. Theo báo cáo của cơ quan chức năng, hệ thống vận tải đa phương thức mới được tổ chức quanh 4 hành lang chính: Bắc – Nam, Đông – Tây, vùng logistics phía Bắc và phía Nam, nhưng tính kết nối giữa các phương thức còn thấp, việc chuyển dịch cơ cấu sang đường thủy, đường sắt diễn ra chậm. Vì vậy, việc đẩy mạnh kết nối đa phương thức, hoàn thiện các hành lang giao thông, logistics trục Bắc – Nam và Đông – Tây, phát triển vận tải thủy, biển, đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị gắn với chuyển giao công nghệ và phát triển công nghiệp trong nước là yêu cầu tất yếu. “Phát triển vận tải đa phương thức không chỉ là bài toán kết nối hạ tầng giao thông, mà còn là bài toán về năng lực cạnh tranh quốc gia, về an ninh kinh tế và định hướng Việt Nam trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa khu vực và thế giới trong kỷ nguyên mới.”
Từ tầm nhìn 2045 đến đời sống người dân: hạ tầng phải đo bằng hiệu quả
Đằng sau các khẩu hiệu về hạ tầng Việt Nam hiện đại là câu hỏi rất cụ thể: người dân, doanh nghiệp được gì. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh hạ tầng phải được đánh giá bằng hiệu quả mà người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế nhận được, không chỉ bằng số ki-lô-mét đường hay số lượng cầu, cảng. Những năm qua, hạ tầng giao thông, năng lượng, viễn thông, đô thị, khu công nghiệp, logistics đã góp phần tăng kết nối, mở rộng không gian phát triển, cải thiện điều kiện sản xuất kinh doanh và nâng cao đời sống nhân dân. Nhưng các điểm nghẽn về giao thông công cộng, ngập úng, ô nhiễm, nhà ở và dịch vụ thiết yếu vẫn làm giảm năng suất, chất lượng sống và sức hút nhân tài tại các đô thị. Tầm nhìn được đặt ra là đến năm 2045, Việt Nam phải có hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh, an toàn, có khả năng chống chịu cao, kết nối thông suốt lãnh thổ, gắn kết kinh tế trong nước với thị trường thế giới và mọi người dân với các dịch vụ thiết yếu. Điều đó đòi hỏi 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới phải được triển khai với kỷ luật thực thi cao, điều phối liên ngành chặt chẽ và sự tham gia chủ động của doanh nghiệp, địa phương, cộng đồng kỹ sư, công nhân. Nếu thành công, hạ tầng sẽ không chỉ là nền tảng cho phát triển công nghiệp mà còn là lợi thế cạnh tranh khu vực bền vững cho nền kinh tế.
