Hạ tầng là bộ khung của nền kinh tế, không chỉ là những con đường
Đổi mới tư duy phát triển hạ tầng Việt Nam là việc nhìn lại toàn bộ hệ thống giao thông, năng lượng, viễn thông, đô thị và hạ tầng xã hội như một bộ khung thống nhất của nền kinh tế, gắn chặt với không gian phát triển vùng, khả năng cạnh tranh quốc gia và mục tiêu trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, thay vì coi hạ tầng chỉ là tập hợp các công trình riêng lẻ phục vụ trước mắt. Sáng 6/8 tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ về tình hình thực hiện Nghị quyết 13 và Kết luận 72 về xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ nhằm đưa nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Đây không phải cuộc họp thủ tục mà là một động thái định vị lại hạ tầng như yếu tố “định hình không gian phát triển” và “quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia”.
Vì sao phải đổi mới tư duy hạ tầng ngay bây giờ?
Nhìn thẳng sự thật, hạ tầng Việt Nam dù đã có “bước phát triển rõ rệt” trong những năm qua, từ giao thông, năng lượng, viễn thông tới hạ tầng xã hội, vẫn “là một điểm nghẽn đối với phát triển kinh tế – xã hội, liên kết vùng và hội nhập quốc tế”. Khoảng cách về chất lượng, tính đồng bộ, độ tin cậy và hiệu quả khai thác với nhiều nước trong khu vực vẫn rất lớn, trong khi mục tiêu tăng trưởng hai con số và trở thành nước thu nhập cao đang đến gần. Một số dự án hạ tầng chậm 3 đến 5 năm, chi phí tăng gấp rưỡi hoặc gấp đôi là lời nhắc rõ ràng rằng tư duy cũ – manh mún, thiên về xây cho có – đã lỗi thời. Hạ tầng đô thị tắc nghẽn, ngập úng, ô nhiễm, thiếu dịch vụ thiết yếu đang bào mòn năng suất và sức hấp dẫn nhân tài. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đe dọa an toàn các khu công nghiệp, cụm cảng, nếu không đổi mới tư duy hạ tầng hiện đại ngay hôm nay, Việt Nam khó giữ được đà công nghiệp hóa hiện đại.
Năm phương diện tư duy mới: từ đồng bộ đến coi hạ tầng là ngành kinh tế chiến lược
Tổng Bí thư Tô Lâm đề xuất đổi mới tư duy phát triển kết cấu hạ tầng trên 5 phương diện, tạo nên một khuôn khổ tư duy hạ tầng hiện đại thay cho lối đầu tư phân tán trước đây. Thứ nhất, quy hoạch hạ tầng đồng bộ, bảo đảm tính liên thông trong quy hoạch và đầu tư, tổ chức các loại hạ tầng theo hành lang kinh tế và không gian phát triển vùng, chấm dứt tình trạng dự án riêng lẻ, thiếu kết nối. Thứ hai, lấy chất lượng phục vụ và hiệu quả thực tế làm mục tiêu, đo hạ tầng bằng lợi ích người dân, doanh nghiệp và năng suất nền kinh tế, không chỉ bằng chiều dài đường hay số lượng công trình. Thứ ba, phát triển hài hòa hạ tầng vật chất, hạ tầng số và hạ tầng tự nhiên, với yêu cầu các công trình gắn cảm biến, dữ liệu, công nghệ thông minh song song bảo vệ rừng ngập mặn, hồ điều hòa, hành lang sông và hệ sinh thái. Thứ tư, coi phát triển kết cấu hạ tầng là một ngành kinh tế chiến lược, tạo thị trường lớn cho công nghiệp xây dựng, cơ khí, luyện kim, thiết bị điện, tự động hóa, phần mềm, tư vấn thiết kế, giúp doanh nghiệp Việt Nam tích lũy công nghệ và làm chủ dự án lớn. Thứ năm, phát huy vai trò định hướng, dẫn dắt của Nhà nước trong huy động nguồn lực, để đầu tư công tạo hiệu ứng lan tỏa cho khu vực tư nhân và các hình thức hợp tác đa dạng.
Hạ tầng như không gian sống: mục tiêu đến 2045 và tác động tới người dân
Khung tư duy mới không dừng ở khẩu hiệu, mà gắn với một mốc thời gian và hình dung cụ thể về tương lai. Mục tiêu được nêu rõ: đến năm 2045, Việt Nam phải có hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, thông minh, xanh, an toàn, có khả năng chống chịu cao, kết nối thông suốt lãnh thổ và gắn kinh tế trong nước với thị trường thế giới. Quỹ đất và không gian phát triển phải được dự trữ, bảo vệ với tầm nhìn ít nhất 50 năm. Quan trọng hơn, hạ tầng được tái định nghĩa như không gian nuôi dưỡng phát triển xã hội: đến năm 2045, mọi người dân được tiếp cận thuận lợi việc làm, giáo dục, y tế, dịch vụ công và thị trường, trực tiếp hoặc qua hạ tầng số. Câu nói có thể trích dẫn là: “Hạ tầng phải được đánh giá bằng hiệu quả mà người dân, doanh nghiệp và nền kinh tế nhận được”. Nghĩa là, mỗi tuyến đường, cây cầu, khu công nghiệp, tuyến metro hay nền tảng số tương lai nếu không nâng chất lượng sống và cơ hội cho người dân thì không đạt chuẩn tư duy mới.
Từ định hướng đến hành động: yêu cầu mới cho bộ máy và doanh nghiệp
Đổi mới tư duy chỉ có ý nghĩa khi kéo theo thay đổi trong cách làm cụ thể. Kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn tới, từ đổi mới quy hoạch, hoàn thiện cơ chế phối hợp liên vùng, nâng chất chuẩn bị đầu tư và quản trị tài sản hạ tầng, đến hiện đại hóa hệ điều hành hạ tầng quốc gia bằng mô hình số thống nhất cho giao thông, năng lượng, viễn thông, thủy lợi, đô thị, công nghiệp, dân cư, đất đai và môi trường. Một nhiệm vụ quan trọng khác là hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền, tăng tính chịu trách nhiệm của địa phương trong các dự án liên vùng nhưng trên nguyên tắc “cùng quyết định, cùng góp vốn, cùng chịu trách nhiệm và cùng hưởng lợi”. Với doanh nghiệp, khung tư duy mới mở ra thị trường lớn nhưng cũng đặt yêu cầu tự nâng chuẩn công nghệ, quản trị, bởi những dự án hạ tầng tương lai không chấp nhận chậm 3–5 năm hay đội chi phí gấp rưỡi, gấp đôi như trước. Nếu bộ máy và doanh nghiệp không chuyển động tương thích, tư duy mới sẽ dừng lại ở văn bản, còn điểm nghẽn hạ tầng tiếp tục kéo lùi quá trình công nghiệp hóa hiện đại.
