Giáo dục STEM thực tiễn: Khi lớp học trở thành phòng thí nghiệm
Giáo dục STEM thực tiễn là cách nhà trường tổ chức dạy học khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán không chỉ bằng lý thuyết mà bằng trải nghiệm trực tiếp, qua đó học sinh tự tay làm thí nghiệm, chế tạo sản phẩm, giải quyết vấn đề gắn với đời sống và hình thành năng lực công nghệ, tư duy sáng tạo cùng thái độ học tập chủ động. Giá trị của định hướng này nằm ở việc kéo kiến thức ra khỏi trang sách, đưa vào phòng học STEM và các hoạt động khoa học trải nghiệm, nơi mỗi bài học là một dự án nhỏ, mỗi câu hỏi là một tình huống thực tế để thử nghiệm và điều chỉnh. Buổi tập huấn do ngành giáo dục Hưng Yên tổ chức cho cán bộ quản lý, giáo viên nhằm nâng cao năng lực triển khai dạy học STEM và hướng dẫn khai thác hiệu quả phòng học cùng thiết bị đã được đầu tư, tài trợ, với mục tiêu đưa giáo dục STEM đi vào chiều sâu và đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực khoa học, công nghệ cho học sinh.
Hưng Yên: Từ đầu tư phòng học STEM đến bài toán sử dụng hiệu quả
Điểm then chốt của câu chuyện Hưng Yên không còn là “có phòng học STEM hay chưa”, mà là “dùng chúng như thế nào”. Một loạt trường như THPT chuyên Thái Bình, THPT Bắc Đông Quan, THCS Hiệp Cường nhận được phòng học STEM theo tiêu chuẩn quốc tế, mỗi phòng trị giá khoảng 3,5 tỷ đồng, trong khi THCS Nghĩa Trụ và THCS Nghĩa Dân cũng được tài trợ phòng với mức đầu tư thấp hơn nhưng vẫn hiện đại. Đây là khoản đầu tư lớn cho một mô hình dạy học mới. Tuy vậy, không phải trường nào cũng khai thác hết công năng: có nơi phòng học STEM trở thành “phòng trưng bày”, thiết bị ít được chạm đến. Chính sự lệch pha giữa đầu tư và sử dụng này buộc ngành giáo dục địa phương phải tổ chức tập huấn bài bản, thay vì trông chờ vào sự tự mày mò của giáo viên, để tránh biến phòng học STEM thành biểu tượng lãng phí.
Điểm sáng là đã có những cơ sở giáo dục tận dụng phòng học STEM để tổ chức ngày hội STEM, tạo sân chơi cho học sinh và hướng dẫn các em làm nhiều sản phẩm gắn với chương trình giáo dục phổ thông 2018. Ngày hội ở đây không phải vài gian trưng bày hình thức, mà là nơi học sinh trình diễn mô hình, thử nghiệm giải pháp, nhận góp ý trực tiếp từ bạn bè và thầy cô. Khi sân chơi trở thành phần tiếp nối của tiết học, giáo dục STEM thực tiễn mới có cơ hội bám rễ trong nhà trường. Từ góc nhìn này, Hưng Yên đang chuyển dần trọng tâm: thay vì đếm số phòng học STEM, họ nhìn vào số hoạt động, số sản phẩm và mức độ tham gia của học sinh như thước đo thực chất.
Tập huấn giáo viên STEM: Khâu quyết định sống còn của phòng học
Không có đội ngũ giáo viên tự tin, mọi phòng học STEM dù đắt tiền cũng dễ rơi vào cảnh “đắp chiếu”. Tại buổi tập huấn ở Hưng Yên, PGS.TS Tường Duy Hải trình bày định hướng giáo dục STEM trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và cách khai thác, sử dụng phòng học STEM trong dạy học. Điều đáng nói là tập huấn không dừng ở lý thuyết; giáo viên được trực tiếp thực hành với các chủ đề khoa học, robot, trí tuệ nhân tạo, IoT, thực tế ảo, làm quen với máy in 3D, máy cắt laser, kính hiển vi và thiết bị gia công. Một câu trích dẫn đáng chú ý là: “Buổi tập huấn nhằm nâng cao năng lực cho cán bộ quản lý, giáo viên trong tổ chức dạy học STEM; đồng thời hướng dẫn khai thác, sử dụng hiệu quả các phòng học và thiết bị được đầu tư, tài trợ”. Đây là lời nhắc rõ ràng: thiết bị chỉ là điều kiện cần, năng lực vận hành mới là điều kiện đủ.
Điểm tiến bộ khác là giáo viên được hướng dẫn xây dựng kế hoạch bài dạy STEM và kế hoạch hoạt động STEM trong nhà trường, đồng thời có thời gian trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm triển khai. Việc “lập trình” lại tư duy dạy học – từ bài giảng đơn môn sang chủ đề tích hợp – không thể trông chờ vào vài buổi giới thiệu nhanh. Nó cần quá trình hỗ trợ liên tục, từ quản lý thiết bị, quy trình mượn – trả, đến cách đánh giá sản phẩm của học sinh. Ngành giáo dục địa phương cũng định hướng dài hơi: tiếp tục tham mưu để phát triển hệ thống phòng học STEM theo các mức độ từ cơ bản đến nâng cao, phù hợp điều kiện từng trường. Nói cách khác, họ chọn cách đi chắc: đào tạo người trước khi mở rộng thêm phòng.
Phú Xuân: Công nghệ bước ra khỏi trang sách trong từng tiết học
Nếu Hưng Yên cho thấy nỗ lực ở cấp hệ thống, thì Trường TH-THCS-THPT Phú Xuân tại Đắk Lắk lại minh chứng giáo dục STEM thực tiễn ở cấp lớp học. Ở đây, STEM được đưa vào tiết học theo hướng trải nghiệm, giúp học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn trực tiếp khám phá, thử nghiệm và tìm cách giải quyết vấn đề. Trong tiết Robotics của lớp 11A1, học sinh được lắp ráp, lập trình và thử nghiệm robot dưới hướng dẫn của giáo viên, biến mỗi mạch điện, dòng lệnh, chuyển động thành tình huống để quan sát, đặt câu hỏi, phân tích và điều chỉnh. Kiến thức vì thế không còn là khái niệm trừu tượng mà trở thành khoa học trải nghiệm: các em thấy ngay hậu quả của một lỗi logic, hiểu rõ vì sao phải thử – sai – sửa, và chấp nhận rằng sản phẩm hoàn chỉnh hiếm khi xuất hiện ngay lần đầu.
Điều đáng chú ý là việc đưa STEM vào các tiết học tại Phú Xuân không chỉ giúp học sinh làm quen với công nghệ mà còn thay đổi phương pháp học: từ nghe – ghi sang làm – trải nghiệm – khám phá – tạo sản phẩm. Học sinh được rèn tư duy logic, khả năng giải quyết vấn đề, kỹ năng phối hợp và tinh thần sáng tạo. Những điều từng bị xem là “khô khan” trong sách giáo khoa nay gắn với tình huống thực tế; học sinh nhận ra những công thức, định luật có thể trở thành công cụ giải quyết vấn đề đời sống. Đây là bước chuyển quan trọng, bởi trong bối cảnh công nghệ hiện diện sâu rộng, nhà trường không thể chỉ dừng lại ở truyền thụ kiến thức; họ phải giúp học sinh làm chủ công nghệ và thích ứng với thay đổi.
Từ ngày hội STEM đến tương lai lớp học Việt
Một dấu hiệu tích cực là học sinh không còn là người nghe thụ động, mà trở thành chủ thể tổ chức sân chơi khoa học. Tại một số trường ở Hưng Yên, ngày hội STEM đã được tổ chức, tạo sân chơi bổ ích và hướng dẫn học sinh làm nhiều sản phẩm. Ở những nơi khác, các hoạt động khoa học, ngày hội hoặc chuyến giao lưu đến vùng khó khăn cho thấy mô hình học sinh “dạy” học sinh – chia sẻ dự án, mô hình, cách làm – đang hình thành. Đây là bước tiến vượt khỏi mô hình thi đua phong trào, bởi khi học sinh tự đứng ra tổ chức, phòng học STEM mới thực sự sống: thiết bị được dùng cho mục đích do chính các em đề xuất, câu hỏi đến từ nhu cầu học thật, không chỉ để “chấm điểm” hay “lưu hồ sơ”.
Tuy nhiên, để xu hướng này trở thành mặt bằng chung thay vì vài điểm sáng, cần ba điều kiện: hệ thống phòng học STEM phù hợp điều kiện từng địa phương, chương trình tích hợp linh hoạt, và tập huấn giáo viên STEM liên tục. Ngành giáo dục Hưng Yên đã nêu rõ kế hoạch tiếp tục tham mưu bố trí nguồn lực để phát triển hệ thống phòng học STEM đồng bộ theo mức độ từ cơ bản đến nâng cao. Khi quyết định đầu tư gắn liền với yêu cầu khai thác hiệu quả, khi tiết học ở Phú Xuân không phải trường hợp cá biệt mà là chuẩn mới, giáo dục STEM thực tiễn mới có thể thực sự bước từ phòng học đến đời sống. Và lúc đó, câu hỏi không còn là “nên làm STEM hay không”, mà là “chúng ta dám thay đổi lớp học nhanh đến đâu”.
