Khi ngoại hình và giới tính bị dùng để phủ nhận trí tuệ
Hiện tượng nữ nhà toán học bị đánh giá qua ngoại hình và giới tính thay vì năng lực chuyên môn là một dạng định kiến giới tính STEM dai dẳng, khiến nhiều người phải vừa chứng minh trí tuệ vừa chống lại sự nghi ngờ xã hội, nhưng chính áp lực đó lại trở thành động lực để họ theo đuổi sự nghiệp khoa học nữ ở tầm cao nhất. Chu Văn Kỳ là một ví dụ điển hình: từ cô bé phải nghỉ học ở tuổi 10, cô trở thành tiến sĩ Toán tại Đại học Oxford sau một hành trình nhiều ngã rẽ. Nhận xét “quá xinh để giỏi toán” không chỉ là lời chế giễu cá nhân, mà phản ánh một niềm tin sai lệch rằng phụ nữ không thuộc về những lĩnh vực khô khan như toán học. Nếu chúng ta coi sự hấp dẫn, nữ tính là đối lập với tư duy logic, chúng ta đã đóng cửa cả một nửa nhân loại trước các ngành STEM. Đó không chỉ là bất công, mà còn là sự lãng phí tài năng.
Hành trình gập ghềnh: từ học tại nhà đến Oxford và Phố Wall
Điều đáng chú ý trong câu chuyện vượt qua rào cản của Chu Văn Kỳ là sự đan xen giữa bất tuân và kiên trì. Không đồng tình với cách giáo dục coi con gái nghịch ngợm là vấn đề, mẹ cô quyết định cho con nghỉ học khi cô mới học lớp 4 và tự dạy tại nhà. Chỉ trong hai năm học tại nhà, cô hoàn thành chương trình tương đương 6 năm học, rồi được tuyển thẳng vào một trường THPT quốc tế và sau đó trở thành sinh viên ngành Toán của Đại học Oxford. Nhưng hành trình của một nữ nhà toán học không đi thẳng lên đỉnh núi. Khoảng năm 2017-2018, khi rời Oxford, bước vào ngành tài chính ở London, Hong Kong và Phố Wall, thu nhập hàng năm lên tới hàng triệu nhân dân tệ nhưng cô không cảm thấy hạnh phúc. Cú rơi tinh thần đó không phải là thất bại, mà là lời nhắc rằng một sự nghiệp khoa học nữ cần hơn tiền bạc: cần cảm giác được sống đúng với năng lực và khát vọng.
Khoảnh khắc quay lại với toán học và ý nghĩa Huy chương Fields
Điểm ngoặt của một đời người đôi khi bắt đầu từ một bài toán tưởng như đơn giản. Tháng 7/2018, tình cờ nhìn thấy một bài toán dành cho sinh viên năm nhất nhưng không thể hiểu, Chu Văn Kỳ không bỏ cuộc mà ngồi xuống tìm cách giải. Ban ngày đi làm, tối về làm toán, đăng ký hàng chục học phần tại Oxford và rồi quyết định nghỉ việc, quay lại con đường học thuật, bắt đầu chương trình tiến sĩ Toán. Khi nhà toán học Vương Hồng giành Huy chương Fields, Chu Văn Kỳ gọi đây là “khoảnh khắc lịch sử” và nhấn mạnh “cánh cửa để phụ nữ bước vào lĩnh vực nghiên cứu toán học đỉnh cao mới chỉ vừa mở ra”. Huy chương Fields không chỉ là phần thưởng danh giá, mà là tấm gương cho những nữ nhà toán học trẻ thấy rằng việc bước vào sân chơi cao nhất là khả thi. Mỗi tấm huy chương mang tên một người phụ nữ là một nhát búa giáng vào bức tường định kiến giới tính STEM.
Lê Hồng Vân: một đời toán học tự do và được nâng đỡ
Nếu Chu Văn Kỳ cho thấy hành trình gập ghềnh đi tìm lại toán học, thì cuộc đời của Lê Hồng Vân nhấn mạnh một điều khác: sự nghiệp khoa học nữ phát triển bền vững khi có không gian tự do và sự tôn trọng. Gia đình nể trọng, bạn bè đồng nghiệp yêu quý, còn cô vẫn giữ một đời sống độc lập, giản dị và tự do. Sáng đi làm ở Viện Toán, tối lại chong đèn với Toán – nhịp sống ấy cho thấy toán không phải nghĩa vụ, mà là lẽ sống. Nữ tính, kiêu bạc và tự do, cô khẳng định phụ nữ không cần từ bỏ bản sắc cá nhân để trở thành nhà khoa học "đúng chuẩn". Khi đọc sách giáo khoa Toán của con trai, cô nhận ra điểm cần sửa, viết thư cho cơ quan giáo dục bang và được mời viết tài liệu tham khảo. Câu chuyện nhỏ đó cho thấy vai trò của nữ nhà toán học không chỉ ở phòng seminar mà còn trong việc cải thiện cách xã hội dạy và nhìn nhận toán học.
Từ định kiến đến hệ sinh thái hỗ trợ cho nữ nhà toán học
Những câu chuyện của Chu Văn Kỳ và Lê Hồng Vân không phải là cổ tích hiếm hoi, mà là bằng chứng cho thấy định kiến giới tính STEM đang bị bào mòn từ bên trong. Từng bị công kích trên mạng, rời bỏ toán học để bước vào ngành tài chính rồi quay trở lại với những bài toán khó, Chu Văn Kỳ vẫn tin nghiên cứu toán học có một điều đặc biệt: khi thực sự đầu tư công sức, người làm toán có thể nhìn thấy rõ quá trình và kết quả của mình. Sau tuổi 30, cô nhận ra nghiên cứu toán học đòi hỏi phải đánh đổi nhiều hơn về thời gian và đời sống cá nhân. Những đánh đổi ấy nhẹ hơn khi phía sau là gia đình tôn trọng, đồng nghiệp công nhận – như trường hợp Lê Hồng Vân. Trong bối cảnh bạn bè cùng thế hệ của cô tự hỏi AI sẽ thay đổi nghề làm toán đến đâu, điều còn lại để phân biệt một nhà toán học chính là khả năng nhận ra câu hỏi đáng hỏi. Muốn nhiều phụ nữ tham gia trả lời những câu hỏi ấy, chúng ta không thể trông chờ vào nỗ lực cá nhân. Cần học bổng, cố vấn, môi trường làm việc không phân biệt, và sự công nhận công bằng trong các giải thưởng, từ Huy chương Fields đến những cơ hội nghề nghiệp nhỏ nhất. Khi hệ sinh thái hỗ trợ hình thành, hành trình "từ bị chế giễu đến Huy chương Fields" sẽ không còn là ngoại lệ hiếm hoi, mà trở thành con đường bình thường cho những cô gái yêu toán.
