Tiếng Anh của lãnh đạo trở thành tiêu chí đánh giá
Năng lực tiếng Anh của lãnh đạo trường phổ thông là khả năng dùng ngoại ngữ để trao đổi công việc trực tiếp với người nước ngoài, chứ không chỉ đọc tài liệu hay giao tiếp xã giao. Thông tư 94/2026/TT-BGDĐT đưa năng lực này vào tiêu chí đánh giá việc triển khai đề án đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành thông tư, có hiệu lực từ ngày 19/12, với ba mức đánh giá và các bộ tiêu chuẩn riêng cho từng loại hình cơ sở giáo dục. Đây là hướng đi hợp lý: nếu tiếng Anh được dùng trong dạy học, quản lý và hợp tác, ban giám hiệu không thể đứng ngoài. Nhưng biến chủ trương thành tiêu chí đánh giá cũng đòi hỏi quy định phải nói rõ năng lực cần có, thay vì để mỗi trường tự suy đoán thế nào là “làm việc được”.
Đề án được phê duyệt năm 2025, hướng tới mở rộng tiếng Anh từ môn học sang hoạt động giáo dục và quản lý; ở bậc phổ thông, mục tiêu còn bao gồm tổ chức dạy tiếng Anh bắt buộc từ lớp 1 và hướng tới để toàn bộ học sinh, sinh viên học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai vào năm 2035. Vì vậy, tiêu chí dành cho lãnh đạo có lý do thực tiễn: ban giám hiệu cần điều hành chương trình hợp tác quốc tế, tiếp cận tài liệu quản lý giáo dục và giám sát chất lượng dạy ngoại ngữ. Nếu tiếng Anh trường học chỉ hiện diện trong lớp học, còn lãnh đạo không thể trao đổi với đối tác, đề án khó trở thành một phần của hoạt động thường ngày.
Ít nhất một hiệu trưởng hoặc hiệu phó phải đáp ứng
Với trường phổ thông, tiêu chí ở Mức độ 1 yêu cầu ít nhất một lãnh đạo — có thể là hiệu trưởng hoặc hiệu phó — sử dụng được tiếng Anh để làm việc trực tiếp với người nước ngoài. Ngưỡng này cũng áp dụng ở Mức độ 2; lên Mức độ 3, mức cao nhất, trường cần ít nhất hai cán bộ quản lý đáp ứng yêu cầu. Đây là tiêu chí về năng lực thực hành, không đồng nghĩa mọi hiệu trưởng và hiệu phó đều phải có chứng chỉ ngoại ngữ theo một cấp độ được nêu trong các nguồn. Bởi vậy, khi bàn về tiếng Anh hiệu trưởng hay tiếng Anh hiệu phó, điều cần làm rõ là họ phải xử lý được những tình huống công việc nào và kết quả ấy được kiểm tra ra sao.
Tiêu chí 5.1, Tiêu chuẩn 5, Phụ lục II đặt yêu cầu cho cả đội ngũ: trường phải có đủ giáo viên tiếng Anh theo quy định, còn giáo viên dạy một phần môn học hoặc hoạt động giáo dục bằng tiếng Anh cần năng lực phù hợp nhiệm vụ. Việc đánh giá được chia thành ba mức; cơ sở giáo dục tự đánh giá, tự công nhận mức đạt khi đáp ứng đầy đủ yêu cầu tương ứng và chịu trách nhiệm về kết quả. Các tiêu chuẩn cũng được thiết kế riêng cho mầm non, phổ thông, giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp và đại học. Cách tự đánh giá giúp trường chủ động, nhưng chỉ thuyết phục nếu có hướng dẫn chung đủ cụ thể để hạn chế cách hiểu và cách chấm khác nhau.
Ủng hộ mục tiêu, nhưng cần lộ trình học sát công việc
Nhiều lãnh đạo trường ủng hộ yêu cầu vì phù hợp với hội nhập, song cho rằng việc học cần được tổ chức thực tế và có lộ trình. Hiệu trưởng Nguyễn Cao Cường nhận định cán bộ quản lý không được đào tạo chuyên sâu về ngoại ngữ sẽ gặp thách thức khác với giáo viên tiếng Anh; ông đề nghị cơ quan quản lý hỗ trợ bằng các lớp bồi dưỡng phù hợp từng nhóm và chú trọng tình huống công việc. Chẳng hạn, cán bộ quản lý có thể luyện cách đón tiếp khách quốc tế, giới thiệu trường, trao đổi chuyên môn và phối hợp chương trình. Bà Phạm Thị Thu Hà, phó hiệu trưởng, cũng xem yêu cầu là cơ hội rèn kỹ năng giao tiếp, dù thừa nhận nó tạo thêm áp lực. Cách tiếp cận này thiết thực hơn việc biến tiếng Anh hiệu trưởng thành cuộc chạy đua lấy chứng chỉ.
Áp lực không chỉ nằm ở tuổi tác hay vốn từ, mà còn ở thời gian: một phó hiệu trưởng 49 tuổi mô tả việc cân bằng học ngoại ngữ với lịch họp, duyệt kế hoạch và công việc quản lý là rất khó. Một số cán bộ từng học tiếng Anh nhưng lâu ngày ít có môi trường giao tiếp nên kỹ năng nghe, nói suy giảm. Vì vậy, địa phương nên cân nhắc lớp ngắn hạn hoặc dài hạn theo nhiệm vụ, đồng thời có thể hỗ trợ ban đầu bằng trợ lý ngôn ngữ hoặc công cụ dịch ứng dụng trí tuệ nhân tạo để người học dần tự chủ. Công cụ hỗ trợ không nên thay thế mục tiêu giao tiếp, nhưng có thể giúp trường bắt đầu mà không biến tiêu chí mới thành gánh nặng tức thời.
Muốn đánh giá công bằng, phải định nghĩa rõ “làm việc được”
Điểm còn thiếu là thước đo cụ thể cho khả năng “làm việc trực tiếp với người nước ngoài”. Một cựu hiệu trưởng đặt câu hỏi về mức độ giao tiếp cần đạt và mục đích sử dụng, bởi năng lực đọc hiểu, trao đổi công việc và xử lý một buổi làm việc quốc tế không hoàn toàn giống nhau. Nếu không có tình huống mẫu hoặc cách đánh giá thống nhất, trường có thể tự công nhận theo chuẩn quá khác biệt; khi ấy con số đạt Mức độ 1, 2 hay 3 sẽ khó phản ánh đúng năng lực.
Thông tư 94 đặt ra hướng đi đúng khi yêu cầu lãnh đạo cùng tham gia xây dựng môi trường sử dụng tiếng Anh, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách triển khai. Bộ và địa phương cần diễn giải tiêu chí bằng những nhiệm vụ có thể quan sát, tổ chức bồi dưỡng theo trình độ ban đầu và dành thời gian để cán bộ thực hành. Trường cũng nên xác định người đáp ứng tiêu chí dựa trên khả năng xử lý công việc thật, không chỉ hồ sơ. Kết luận: yêu cầu tiếng Anh hiệu phó, hiệu trưởng là cần thiết để đề án đi vào quản trị nhà trường, nhưng chỉ công bằng và khả thi khi tiêu chuẩn rõ ràng, đào tạo sát việc và đánh giá có trách nhiệm.
