Đường ăn kiêng là gì và vì sao liên quan đến suy giảm trí nhớ?
Đường ăn kiêng là các chất tạo ngọt nhân tạo hoặc thay thế đường, được dùng để tạo vị ngọt cho thực phẩm không đường với rất ít hoặc không có calo, nhưng ngày càng bị nghi ngờ có thể liên quan đến suy giảm trí nhớ và sức khỏe não bộ thông qua những nghiên cứu quan sát trên người trưởng thành.
Điểm đáng lo không nằm ở chỗ chúng ta uống một lon nước ngọt “zero đường” rồi lập tức mất trí nhớ, mà ở bức tranh dài hạn: khi đường ăn kiêng được dùng hằng ngày như một phần của lối sống “lành mạnh”. Nghiên cứu trên hơn 12.700 người trưởng thành trong 8 năm cho thấy nhóm tiêu thụ nhiều chất tạo ngọt nhân tạo như aspartame, saccharin, acesulfame-K, erythritol, xylitol, sorbitol và tagatose có tốc độ suy giảm nhận thức nhanh hơn khoảng 62% so với nhóm dùng ít nhất, tương đương khoảng 1,6 năm lão hóa não bổ sung. Đây là phát hiện đủ để khiến những ai tin rằng cứ ít calo là tốt phải chùn tay.
Nghiên cứu mới: Tín hiệu cảnh báo, không phải bản án kết tội
Một nghiên cứu khác sử dụng dữ liệu từ ELSA – dự án theo dõi sức khỏe người cao tuổi tại Anh – cũng ghi nhận sau 8 năm, nhóm tiêu thụ nhiều chất tạo ngọt nhất có mức suy giảm nhận thức cao hơn nhẹ so với nhóm tiêu thụ ít nhất. Đáng chú ý, trong nhiều tháng qua, các bài báo liên tục dẫn lại nghiên cứu công bố năm 2025 này, khiến khái niệm “đường ăn kiêng suy giảm trí nhớ” lan rộng trong dư luận.
Tuy nhiên, cả hai nghiên cứu đều là nghiên cứu quan sát, nghĩa là chỉ phát hiện mối liên hệ thống kê chứ không chứng minh được chất tạo ngọt nhân tạo trực tiếp gây suy giảm nhận thức hoặc mất trí nhớ. Chúng dựa trên bảng câu hỏi ăn uống do người tham gia tự nhớ lại, một phương pháp dễ sai số, và chỉ đo khẩu phần tại một thời điểm trong khi chế độ ăn có thể thay đổi sau đó. Thêm vào đó, nhiều người mắc tiểu đường, bệnh tim mạch hoặc béo phì – vốn đã có nguy cơ sa sút trí nhớ cao – lại là nhóm ưu tiên dùng thực phẩm không đường, làm mối quan hệ nhân quả càng khó tách bạch.
Thực phẩm không đường: Lựa chọn “lành mạnh” hay rủi ro tiềm ẩn cho não?
Từ nước ngọt “zero đường”, trà sữa ít calo, sữa chua ăn kiêng tới các loại đồ uống giảm cân, thực phẩm không đường đang bùng nổ vì được xem là lựa chọn “lành mạnh” hơn đồ uống nhiều đường. Các chất tạo ngọt nhân tạo được khảo sát xuất hiện dày đặc trong nước ngọt không đường, nước tăng lực, đồ uống hương trái cây, sữa chua, bánh kẹo ít calo và nhiều thực phẩm siêu chế biến khác. Nói cách khác, chúng ta có thể tiêu thụ nhiều chất tạo ngọt hơn mình tưởng, chỉ vì tin vào nhãn “không đường”.
Một câu nói đáng để trích dẫn là: “Lượng tiêu thụ aspartame cao nhất trong nghiên cứu chỉ tương đương khoảng một lon nước ngọt ăn kiêng mỗi ngày”. Điều đó cho thấy mức dùng tưởng như “vừa phải” trên thực tế đã đủ để xuất hiện trong các phân tích khoa học. Ngày càng nhiều người chuyển sang đường ăn kiêng để giảm đường, nhưng chính nghiên cứu mới lại cho thấy dùng đường ăn kiêng cũng không hoàn toàn vô hại. Nếu coi thực phẩm không đường là giấy thông hành để uống bao nhiêu tùy thích, chúng ta đang đánh cược với sức khỏe não bộ của mình.
Đường thường hay chất tạo ngọt nhân tạo: Lựa chọn nào ít hại hơn?
Người tiêu dùng đang mắc kẹt giữa hai nỗi lo: đường thường liên quan đến béo phì, tiểu đường và bệnh tim mạch; trong khi chất tạo ngọt nhân tạo bị nghi ngờ ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ và kiểm soát đường huyết. Các cơ quan quản lý an toàn thực phẩm hiện vẫn đánh giá những chất tạo ngọt nhân tạo được cấp phép là an toàn khi dùng trong giới hạn khuyến nghị, và bằng chứng tổng hợp chưa đủ mạnh để khẳng định chúng trực tiếp gây suy giảm nhận thức hoặc tăng nguy cơ bệnh thoái hóa thần kinh.
Ngược lại, trong nhiều trường hợp, việc giảm tiêu thụ đường bằng cách thay thế bằng chất tạo ngọt vẫn được xem là có lợi hơn cho sức khỏe tổng thể. Việc thay nước ngọt có đường bằng đồ uống chứa chất tạo ngọt có thể giúp giảm calo, hỗ trợ kiểm soát cân nặng và giảm nguy cơ sâu răng. Nhưng điều này không biến đường ăn kiêng thành “thuốc bổ”. Một chế độ ăn tràn ngập đồ uống và thực phẩm siêu chế biến, dù là có đường hay không đường, đều không thân thiện với sức khỏe não bộ.
Chiến lược sử dụng ngọt an toàn hơn cho sức khỏe não bộ
Điều quan trọng nhất lúc này không phải hoảng loạn loại bỏ mọi chất tạo ngọt nhân tạo, mà là học cách dùng chúng có chừng mực. Các chuyên gia nhấn mạnh phát hiện mới không đồng nghĩa phải lập tức cắt hoàn toàn sản phẩm có chất tạo ngọt, mà cần sử dụng ở mức hợp lý, tránh tâm lý “càng nhiều càng tốt” chỉ vì nhãn không đường.
Nếu thường xuyên uống nước ngọt không đường, đồ uống giảm cân hoặc ăn nhiều thực phẩm siêu chế biến, hãy bắt đầu bằng việc đọc kỹ thành phần, hạn chế tần suất và ưu tiên các lựa chọn tự nhiên như nước lọc, trà không đường, trái cây tươi. Về lâu dài, sức khỏe não bộ không thể bảo vệ chỉ bằng một quyết định “chọn đường hay đường ăn kiêng”; nó phụ thuộc vào cả chế độ ăn cân đối, giấc ngủ đủ, vận động thường xuyên và kiểm soát tốt các bệnh lý chuyển hóa. Kết luận công bằng nhất hiện nay là: đường ăn kiêng không vô hại, đường thường cũng không an toàn; thứ chúng ta cần là tiết chế và thói quen sống lành mạnh, không phải một loại ngọt “thần kỳ”.
