Chất tạo ngọt nhân tạo là gì và vì sao bỗng trở thành “nghi can” hại trí nhớ?
Chất tạo ngọt nhân tạo là những hợp chất tổng hợp dùng để tạo vị ngọt cho thực phẩm, đồ uống và một số loại thuốc, giúp giảm hoặc gần như loại bỏ lượng calo so với đường tinh luyện nhưng vẫn mang lại cảm giác ngọt quen thuộc cho người dùng.
Trong vài năm gần đây, nước ngọt “zero đường”, trà sữa ít calo, sữa chua ăn kiêng, đồ uống dành cho người giảm cân và các loại đường ăn kiêng được quảng bá như lựa chọn “lành mạnh” hơn đường thường. Nhưng cùng lúc, một nghiên cứu quan sát trên hơn 12.700 người trưởng thành trong 8 năm của nhóm khoa học Brazil cho thấy người dùng nhiều chất tạo ngọt nhân tạo (aspartame, saccharin, acesulfame-K, erythritol, xylitol, sorbitol, tagatose) có tốc độ suy giảm nhận thức nhanh hơn khoảng 62% so với nhóm dùng ít nhất. Đây là con số đủ gây hoang mang – nhưng chưa đủ để kết tội.
Nghiên cứu mới nói gì về aspartame, xylitol và suy giảm trí nhớ?
Nghiên cứu tại Brazil không phải là tiếng chuông cảnh báo duy nhất. Một phân tích sử dụng dữ liệu từ dự án theo dõi sức khỏe dài hạn ở người cao tuổi tại Anh (ELSA) cũng ghi nhận: sau 8 năm, nhóm tiêu thụ nhiều chất tạo ngọt nhân tạo hơn, trong đó có aspartame và xylitol, bị suy giảm nhận thức nhanh hơn nhóm dùng ít. Ở nghiên cứu Brazil, mức suy giảm này tương đương khoảng 1,6 năm lão hóa não “thêm” so với bình thường, và mức tiêu thụ aspartame cao nhất chỉ tương đương khoảng một lon nước ngọt ăn kiêng mỗi ngày.
Điểm đáng chú ý là mối liên hệ này rõ hơn ở người dưới 60 tuổi, trong khi nhóm lớn tuổi chưa thấy khác biệt đáng kể. Câu chuyện vì thế không còn là chuyện xa vời của người cao tuổi, mà chạm thẳng vào nhóm trung niên, thậm chí những người trẻ nghiện nước ngọt “zero”. Tuy vậy, cả hai nghiên cứu đều là nghiên cứu quan sát; chúng chỉ cho thấy mối liên hệ thống kê chứ không chứng minh chất tạo ngọt là nguyên nhân trực tiếp khiến trí nhớ suy giảm.
Vì sao khoa học vẫn chưa dám kết tội chất tạo ngọt nhân tạo?
Dù các kết quả hiện tại đủ để khiến người dùng đường ăn kiêng phải giật mình, giới khoa học vẫn rất thận trọng. Trước hết, cả nghiên cứu tại Brazil và phân tích từ ELSA đều dựa trên bảng câu hỏi ăn uống – nghĩa là lượng chất tạo ngọt nhân tạo được ghi nhận theo trí nhớ người tham gia chứ không đo trực tiếp, dễ sai lệch đáng kể. Khẩu phần ăn cũng chỉ được thu thập một lần, bỏ qua việc chế độ ăn thay đổi suốt 8 năm theo dõi.
Nguy cơ “đảo ngược nhân quả” cũng không nhỏ: người tiểu đường, béo phì, bệnh tim mạch thường được bác sĩ khuyên chuyển sang dùng chất tạo ngọt để giảm đường, trong khi chính các bệnh nền này lại là yếu tố làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức. Thêm nữa, mỗi loại chất tạo ngọt nhân tạo có cấu trúc hóa học khác nhau, nên không thể vơ đũa tất cả đều gây tác động giống nhau lên sức khỏe não bộ. Đến nay, các cơ quan an toàn thực phẩm lớn vẫn cho rằng những chất tạo ngọt được cấp phép an toàn trong giới hạn cho phép và chưa có nghiên cứu tổng hợp nào chứng minh chúng trực tiếp gây suy giảm trí nhớ hoặc bệnh thoái hóa thần kinh.
Chất tạo ngọt nhân tạo so với đường thường: kẻ xấu, người xấu hơn hay cả hai cùng vấn đề?
Người tiêu dùng dễ rơi vào hai thái cực: hoặc thần thánh hóa chất tạo ngọt nhân tạo, hoặc xem chúng độc hại hơn cả đường. Sự thật, dựa trên bằng chứng hiện có, chưa có cơ sở khoa học đủ mạnh để kết luận chất tạo ngọt nhân tạo nguy hiểm hơn đường đối với chức năng não; các nghiên cứu tổng hợp cũng chưa chứng minh chúng trực tiếp gây suy giảm nhận thức hay bệnh thoái hóa thần kinh. Ngược lại, tác hại của việc lạm dụng đường tinh luyện đối với tim mạch và chuyển hóa đã được chứng minh khá rõ.
Với mục tiêu kiểm soát cân nặng, đường huyết và sâu răng, việc thay thế một phần đồ uống nhiều đường bằng sản phẩm chứa chất tạo ngọt nhân tạo vẫn mang lại lợi ích thực tế. Nói cách khác, trong bối cảnh tiêu thụ đường quá mức, chất tạo ngọt được cấp phép là lựa chọn “ít xấu hơn”, nhưng không phải vô hại. Đặc biệt, nghiên cứu Brazil cho thấy những người dùng nhiều chất tạo ngọt nhất có tốc độ suy giảm nhận thức nhanh hơn 62%, tương đương 1,6 năm già hóa não bổ sung – một cái giá không thể coi nhẹ.
Ăn ngọt thế nào để không đánh đổi sức khỏe não bộ?
Từ góc độ người viết, vấn đề không phải “cắt hay không cắt” chất tạo ngọt nhân tạo, mà là chúng ta dùng bao nhiêu và dùng trong bối cảnh nào. Các chuyên gia khuyến cáo phát hiện mới không có nghĩa phải lập tức loại bỏ toàn bộ sản phẩm chứa chất tạo ngọt khỏi chế độ ăn; điều quan trọng là sử dụng chúng ở mức hợp lý, thay vì nghĩ đây là lựa chọn “càng nhiều càng tốt” vì không chứa đường. Dù chất tạo ngọt nhân tạo là công cụ hữu ích trong chế độ ăn kiêng, người dùng vẫn nên ưu tiên nước lọc làm nguồn nước chính hằng ngày và hạn chế đồ uống siêu chế biến.
Về thực hành, có thể áp dụng ba bước: giảm tổng lượng vị ngọt (dù từ đường hay đường ăn kiêng), đọc kỹ nhãn để không lạm dụng đồ “zero sugar”, và xây dựng lối sống tốt cho sức khỏe não bộ nói chung: ngủ đủ, vận động, kiểm soát căng thẳng. Vai trò thực sự của chất tạo ngọt nhân tạo với trí nhớ vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để xác định đó chỉ là mối liên hệ thống kê hay là nguyên nhân gây suy giảm nhận thức. Đến khi có câu trả lời rõ ràng, cách khôn ngoan nhất là sống chậm với vị ngọt – ít hơn, tự nhiên hơn và có ý thức hơn.
