AI giáo dục pháp luật: từ khái niệm công nghệ đến công cụ quyền lực của ngành Tư pháp
AI giáo dục pháp luật là việc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để tìm kiếm, tổng hợp, giải thích và truyền tải quy định pháp luật trên nền tảng số, hướng đến hỗ trợ người dân tiếp cận đúng, nhanh và dễ hiểu các quy định liên quan trực tiếp đến nhu cầu, quyền và nghĩa vụ pháp lý của họ, thay vì chỉ số hóa văn bản trên mạng một cách thụ động.Ở cấp độ chính sách, chiều 9-8, Quốc hội đã thảo luận dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi), trong đó công nghệ số được coi là trục chính để hiện đại hóa công tác này. Điều đó cho thấy bài toán không còn là “có dùng công nghệ hay không”, mà là dùng như thế nào để công nghệ tư pháp phục vụ người dân thay vì tạo thêm rào cản. Nếu chỉ tải văn bản lên cổng thông tin, đó là thất bại: pháp luật số phải trở thành dịch vụ, không phải kho lưu trữ.
Quảng Trị: thử nghiệm mô hình phổ biến pháp luật số dựa trên AI
Trong bức tranh chuyển đổi số toàn quốc, ngành Tư pháp Quảng Trị đang đi trước một bước khi biến AI thành nội dung đào tạo bắt buộc cho đội ngũ báo cáo viên pháp luật. Ngày 13/8, Sở Tư pháp tổ chức Hội nghị Báo cáo viên pháp luật cấp tỉnh kỳ II, tập trung trang bị kiến thức, kỹ năng ứng dụng AI trong tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật. Đây không phải lớp học “thử cho biết”, mà là tín hiệu rõ ràng: địa phương đang coi AI là công cụ công vụ. Theo Phó Giám đốc Sở Tư pháp Trương Quang Sáng, AI đã trở thành công cụ hiện hữu, tác động trực tiếp đến hoạt động của cơ quan nhà nước và đời sống xã hội, nên công tác pháp luật không thể đứng ngoài tiến trình này. Nói thẳng, nếu ngành Tư pháp không chủ động chiếm lĩnh công nghệ, khoảng trống đó sẽ bị lấp bằng các ứng dụng thiếu kiểm chứng, đẩy người dân vào rủi ro thông tin sai lệch.
Công nghệ tư pháp phải gắn với trách nhiệm và chất lượng dịch vụ pháp lý
AI đang thay đổi phương thức quản lý, điều hành và cung cấp dịch vụ cho người dân, doanh nghiệp. Nhưng trong lĩnh vực pháp luật, “sáng tạo” không thể đồng nghĩa với “buông lỏng trách nhiệm”. Chất lượng dịch vụ pháp lý số phải được đo bằng khả năng giúp người dân tìm đúng quy định liên quan trực tiếp đến nhu cầu, không phải bằng số lượng ứng dụng hay giao diện bắt mắt. Câu hỏi được một đại biểu Quốc hội nêu ra rất thẳng thắn: nếu hệ thống trí tuệ nhân tạo cung cấp thông tin pháp luật sai, người dân tin và làm theo thì ai chịu trách nhiệm? Câu trả lời không thể là “thuật toán”. Pháp luật là vùng rủi ro cao; nên mọi nội dung do AI tạo ra, nhất là liên quan quy định, phải được kiểm tra, đối chiếu với nguồn chính thống trước khi dùng để tham mưu, tuyên truyền hoặc cung cấp cho người dân. Nếu không, công nghệ tư pháp sẽ trở thành nguồn rối loạn pháp lý, không phải giải pháp.
Phổ biến pháp luật số: từ tuyên truyền một chiều đến sản phẩm tương tác
Điểm đáng chú ý trong cách làm của Quảng Trị là không xem AI như “máy trả lời câu hỏi”, mà như công cụ tái thiết lại phương thức truyền tải. Đối với công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, AI được kỳ vọng mở ra các cách thức truyền tải mới, hỗ trợ xây dựng nội dung trực quan, sinh động, phù hợp với từng nhóm đối tượng, từ bài giảng điện tử, video, đến sản phẩm truyền thông phân tích thông tin. Sở Tư pháp yêu cầu đội ngũ báo cáo viên chuyển từ tuyên truyền một chiều sang các sản phẩm ngắn gọn, dễ hiểu, dễ tiếp cận, tăng cường video, hình ảnh và nội dung tương tác. Đây là bước ngoặt: phổ biến pháp luật số chỉ có ý nghĩa khi người dân không chỉ “được nghe pháp luật” mà còn hiểu, biết cách áp dụng và hình thành ý thức chủ động tuân thủ. Nói cách khác, AI giáo dục pháp luật phải biến bài giảng thành trải nghiệm, không phải khẩu hiệu.
Từ Quảng Trị đến toàn quốc: làm luật để công nghệ phục vụ người dân
Quảng Trị đang đặt ra một chuẩn mực mềm cho cả nước: đổi mới hình thức nhưng không làm thay đổi bản chất, nội dung chính xác của pháp luật; ứng dụng công nghệ nhưng không buông lỏng trách nhiệm kiểm chứng; sử dụng AI nhưng phải đặt yêu cầu phục vụ người dân lên hàng đầu. Trong khi đó, ở tầm chính sách, Quốc hội đang thảo luận sửa Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật với trọng tâm là hiệu quả thực chất của công nghệ số. Hai tiến trình này cần gặp nhau: luật phải định hình rõ trách nhiệm giải trình, bảo vệ dữ liệu cá nhân khi tra cứu pháp luật, và cơ chế kiểm chứng thông tin pháp lý do AI cung cấp. Từ hội nghị ở Quảng Trị, ngành Tư pháp hướng tới xây dựng đội ngũ báo cáo viên thích ứng tốt hơn với chuyển đổi số, từng bước đổi mới tư duy và cách đưa pháp luật đến gần người dân hơn. Nếu được nhân rộng, đây có thể là mô hình gợi ý cho một chiến lược phổ biến pháp luật số mang tính quốc gia: coi pháp luật như dịch vụ pháp lý số, được thiết kế xoay quanh người dùng, chứ không quanh bộ máy.
