AI trong hệ thống pháp luật: từ khái niệm đến bước ngoặt khu vực
AI trong hệ thống pháp luật là việc sử dụng các công nghệ trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ xây dựng chính sách, hoàn thiện văn bản quy phạm, vận hành cơ quan tư pháp và giúp người dân, doanh nghiệp tiếp cận pháp luật hiệu quả hơn, đồng thời vẫn bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và tôn trọng quyền con người trong kỷ nguyên số. Từ ngày 18–19/8, Bộ Tư pháp Việt Nam đăng cai Diễn đàn Pháp luật ASEAN với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”. Đây không chỉ là một sự kiện quốc tế thường niên, mà là lựa chọn mang tính chiến lược: đặt câu hỏi thẳng thắn về việc ASEAN sẽ dùng AI để hiện đại hóa hay để tự làm khó mình. Theo kế hoạch, diễn đàn diễn ra trực tiếp tại Hà Nội. Dự kiến khoảng 150 đại biểu tham dự, từ lãnh đạo Chính phủ, bộ ngành Việt Nam đến đại diện Bộ Tư pháp các nước ASEAN, Ban Thư ký ASEAN, ERIA, các đại sứ ASEAN, Liên minh châu Âu và nhiều tổ chức quốc tế. Con số này cho thấy: AI hệ thống pháp luật đã rời khỏi phạm vi hội thảo chuyên môn, trở thành chủ đề chính sách cấp cao. Quan điểm của Việt Nam khi chọn chủ đề này khá rõ ràng: nếu không chủ động bàn và đặt chuẩn chung ngay từ bây giờ, khối ASEAN sẽ tụt lại trong cuộc cạnh tranh chuẩn mực pháp lý toàn cầu, để các cường quốc định hình luật chơi thay mình.
Vì sao ASEAN phải cùng nhau hiện đại hóa pháp luật bằng AI?
Diễn đàn pháp luật ASEAN lần này diễn ra trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh của AI đang làm lại cách các chính phủ xây dựng, ban hành và thực thi pháp luật. AI được xác định là một trong những động lực quan trọng cho tăng trưởng và chuyển đổi số của khu vực. Nhưng nếu mỗi nước đi một hướng, với thể chế, hạ tầng số và năng lực công nghệ rất khác nhau, ASEAN khó có thể nói về “hệ thống pháp luật hài hòa, đồng bộ”. Khoảng cách số nội khối hiện đang hạn chế khả năng hợp tác, kết nối, liên thông dữ liệu và triển khai tầm nhìn chung. Đồng thời, khu vực phải chịu áp lực từ bối cảnh địa chính trị ngoại khối, nơi các chuẩn mực về AI và pháp luật đang được định hình nhanh chóng. Chính vì vậy, việc các nước ngồi lại để chia sẻ kinh nghiệm, mô hình tốt và thống nhất hướng đi về ứng dụng AI an toàn trong pháp luật không phải lựa chọn xa xỉ, mà là yêu cầu cấp bách nếu ASEAN muốn giữ tiếng nói riêng với các cường quốc. Trong khuôn khổ Diễn đàn Lãnh đạo Tương lai ASEAN–G7 tại Nhật Bản, các nước đã thống nhất rằng AI trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp là mảng hợp tác mới, quan trọng và giàu tiềm năng, cần được trao đổi thường xuyên. Nói cách khác, cơ hội đã được ghi nhận, nhưng nếu không nhanh chóng biến thành các nguyên tắc chung, chuẩn dữ liệu và cơ chế phối hợp cụ thể, AI hệ thống pháp luật có thể trở thành một nguồn bất bình đẳng thể chế mới trong khối. Diễn đàn năm nay chính là phép thử đầu tiên xem ASEAN có đủ quyết tâm biến khẩu hiệu “ASEAN hiện đại hóa” thành chương trình hành động thực chất hay không.
Việt Nam: từ Luật Trí tuệ nhân tạo đến vai trò nhạc trưởng khu vực
Việt Nam không chỉ là nước đăng cai mà còn chủ động định hình nội dung Diễn đàn Pháp luật ASEAN, dựa trên nền tảng pháp lý mới là Luật Trí tuệ nhân tạo ban hành tháng 12/2025. Việt Nam là một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới có luật riêng về AI, tạo cơ sở pháp lý cho nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI theo hướng an toàn, có trách nhiệm, đồng thời khẳng định chính sách chủ động hội nhập và tham gia xây dựng chuẩn mực toàn cầu trong lĩnh vực này. Đây là bước đi mang tính tuyên bố: Việt Nam muốn chuyển từ vị thế “người đi sau” công nghệ sang “người cùng viết luật chơi”. Trong gần hai thập kỷ, Bộ Tư pháp đã duy trì diễn đàn pháp luật ASEAN như cơ chế trao đổi chuyên sâu về pháp luật và tư pháp (các năm 2008, 2020, 2022), cho thấy đây là chiến lược dài hơi chứ không phải động tác đơn lẻ. Lần này, mục tiêu được đặt cao hơn: thông qua tham luận, thảo luận và chia sẻ kinh nghiệm, các Bộ Tư pháp có thêm cơ sở cải thiện chính sách và nâng cao năng lực ứng dụng AI trong hoạt động pháp luật, tư pháp. Bộ Tư pháp Việt Nam kỳ vọng diễn đàn sẽ là không gian để các nước ASEAN tìm kiếm giải pháp ứng dụng AI an toàn, có trách nhiệm, góp phần xây dựng hệ thống pháp luật hiện đại, minh bạch, thích ứng với yêu cầu kỷ nguyên số. Nếu Việt Nam làm tốt vai trò nhạc trưởng, ASEAN không chỉ học được cách dùng AI, mà còn học được cách đặt giới hạn cần thiết với chính công nghệ này.
Quảng Trị: minh chứng địa phương cho ứng dụng AI an toàn, gần dân
Nếu cấp khu vực bàn về chiến lược, thì Quảng Trị đang cho thấy một điều quan trọng: AI chỉ có ý nghĩa khi chạm tới nhu cầu hiểu luật và sống theo luật của người dân. Ngày 13/8, Sở Tư pháp Quảng Trị tổ chức Hội nghị Báo cáo viên pháp luật cấp tỉnh kỳ II, tập trung trang bị kiến thức, kỹ năng ứng dụng AI trong chuyên môn, nhất là tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật. AI được nhìn nhận không còn là câu chuyện tương lai mà là công cụ hiện hữu, tác động trực tiếp đến hoạt động cơ quan nhà nước và đời sống xã hội; do đó công tác pháp luật không thể đứng ngoài chuyển đổi số. Trong phổ biến, giáo dục pháp luật, AI mở ra nhiều cách truyền tải mới: nội dung trực quan, sinh động phù hợp từng nhóm đối tượng, hỗ trợ xây dựng tài liệu, bài giảng điện tử, video, sản phẩm truyền thông, tổng hợp và phân tích thông tin. Tuy vậy, Quảng Trị không chạy theo kỹ thuật thuần túy; hội nghị nhấn mạnh nguyên tắc sử dụng AI an toàn, bảo mật, hiệu quả, tuân thủ pháp luật và bảo vệ bí mật Nhà nước. Từ đây, ngành tư pháp tỉnh hướng tới xây dựng đội ngũ báo cáo viên thích ứng với chuyển đổi số, đổi mới phương pháp làm việc và đưa pháp luật đến gần người dân, để họ không chỉ “được nghe pháp luật” mà còn hiểu, biết cách áp dụng và hình thành ý thức tuân thủ. Đây là mô hình thí điểm rất đáng để diễn đàn pháp luật ASEAN tham khảo khi bàn về ứng dụng AI an toàn gắn với nhu cầu thực tế.
Từ diễn đàn tới hành động: ASEAN cần chung tay xây nền quản trị pháp luật thời AI
Điểm mạnh của Diễn đàn Pháp luật ASEAN năm nay là không chỉ nói về tiềm năng công nghệ, mà đặt trọng tâm vào năng lực hoạch định chính sách và hoàn thiện khung pháp lý của cả khối. AI đang mở ra nhiều cơ hội nâng cao chất lượng hoạch định chính sách, hoàn thiện hệ thống pháp luật, hỗ trợ tổ chức thi hành pháp luật. Nhưng nếu thiếu cơ chế chia sẻ dữ liệu, kinh nghiệm và chuẩn đạo đức chung, rất dễ rơi vào tình trạng “mạnh ai nấy làm”, gia tăng rủi ro sai lệch, thiên vị và xâm phạm quyền riêng tư trong thực thi pháp luật. Xa hơn, diễn đàn được kỳ vọng thúc đẩy hoàn thiện khung pháp lý hiện đại, hài hòa, thích ứng với thách thức mới của kỷ nguyên số, hướng tới Cộng đồng ASEAN có nền quản trị pháp luật hiệu quả và bền vững. Cuối cùng, Việt Nam mong muốn cùng các nước xây dựng hệ sinh thái hợp tác mở, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ nhau để AI thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật, đóng góp vào phát triển bền vững của Cộng đồng ASEAN. Câu hỏi còn lại thuộc về từng quốc gia: sau khi rời khỏi diễn đàn, họ có dám điều chỉnh luật của mình, đầu tư vào năng lực số của đội ngũ tư pháp và chấp nhận kiểm soát quyền lực AI bằng những chuẩn minh bạch, trách nhiệm giải trình chung hay không.
