Thứ tự sinh: khái niệm đơn giản, tác động không hề đơn giản
Thứ tự sinh là vị trí của một đứa trẻ trong anh chị em ruột – như con cả, con thứ hay con út – và khung gia đình đó có thể âm thầm định hình sức khỏe, tính cách và quá trình phát triển trẻ em thông qua những khác biệt tinh tế trong chăm sóc, kỳ vọng và trải nghiệm hằng ngày của mỗi đứa trẻ. Điểm quan trọng cần nhấn mạnh ngay từ đầu là: thứ tự sinh ảnh hưởng tới rủi ro một số bệnh và nét tính cách, nhưng không phải chiếc “án định mệnh” quyết định cuộc đời bất kỳ ai. Giá trị của các nghiên cứu mới nằm ở chỗ chúng cho ta thấy gia đình giống như một “phòng thí nghiệm sống”, nơi từng quyết định nhỏ của cha mẹ tích tụ thành những khác biệt sinh học và tâm lý rất khó nhìn thấy bằng mắt thường.
Nghiên cứu 10 triệu anh chị em: thứ tự sinh có chạm vào sức khỏe sinh học?
Một nghiên cứu quy mô khổng lồ trên cơ sở dữ liệu bảo hiểm thương mại tại Mỹ đã phân tích hồ sơ hơn 10 triệu anh chị em ruột thuộc 5,1 triệu gia đình có hai con. Kết quả cho thấy thứ tự sinh có liên quan đáng kể đến nguy cơ mắc 150 loại bệnh khác nhau, tức là sức khỏe anh chị em không hoàn toàn giống hệt nhau chỉ vì cùng sống trong một nhà. Nói cách khác, thứ tự sinh ảnh hưởng đến xác suất mắc bệnh, dù mức độ thay đổi thường không quá lớn.
Nhóm nghiên cứu đối chiếu cả giữa các gia đình và ngay trong từng gia đình, giúp loại bỏ nhiều yếu tố gây nhiễu như gene chung, thu nhập hay môi trường sống. Họ ghi nhận tới 79 loại bệnh có nguy cơ cao hơn ở con cả và 71 loại bệnh thường gặp hơn ở con thứ. Dù vậy, phần lớn mức độ ảnh hưởng chỉ nằm trong khoảng biến động 30% nguy cơ – đủ để đáng lưu ý về mặt khoa học, nhưng không đủ để cha mẹ hoảng loạn hay “dán nhãn” số phận sức khỏe của con.
Khi gia đình âm thầm “nhào nặn” sức khỏe và hành vi của mỗi con
Điều khiến nghiên cứu trên 10 triệu hồ sơ trở nên đáng suy ngẫm là nó khẳng định: tổ ấm gia đình có thể âm thầm tác động và định hình các yếu tố sinh học của từng đứa trẻ theo những cách thức vô cùng tinh tế. Con cả thường đối mặt nguy cơ cao hơn với các rối loạn phát triển thần kinh như tự kỷ, ADHD, rối loạn ám ảnh cưỡng chế, cùng một số bệnh dị ứng và miễn dịch như hen suyễn hay dị ứng thực phẩm. Con thứ lại ghi nhận nguy cơ cao hơn với nhiều vấn đề tiêu hóa và lạm dụng chất gây nghiện.
Gia đình không “tạo bệnh”, nhưng cách cha mẹ phân bố thời gian, cách phản ứng với từng đứa trẻ, mức kỳ vọng và kỷ luật đều tạo ra môi trường vi mô riêng cho mỗi con. Theo kết luận của nhóm tác giả, “thứ tự sinh chỉ là một trong vô vàn yếu tố tác động và hoàn toàn không mang tính quyết định số phận sức khỏe của mỗi người”. Thông điệp này quan trọng với cha mẹ: hãy chủ động tạo môi trường cân bằng, thay vì phó mặc mọi khác biệt cho chữ “số”.
Con một tính cách ra sao: khoa học nói khác đám đông
Nếu thứ tự sinh đôi khi bị thổi phồng thành “định mệnh sức khỏe”, thì con một lại thường bị gán sẵn định kiến tính cách: ích kỷ, khó hòa đồng, cô đơn. Tuy nhiên, các phân tích tâm lý học trong nhiều thập kỷ cho thấy bức tranh hoàn toàn khác. Năm 1986, hai nhà tâm lý học Toni Falbo và Denise Polit công bố phân tích tổng hợp 141 nghiên cứu về trẻ con một và kết luận: xét về tính cách, trẻ con một nhìn chung không khác biệt đáng kể so với trẻ có anh chị em.
Các nhà nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng thuyết phục cho thấy con một ích kỷ hơn, kém hòa đồng hơn hay khó thích nghi với môi trường xã hội hơn. Một số khác biệt nhỏ thậm chí nghiêng về mặt tích cực, như thành tích học tập và động lực thành tích hơi cao hơn, cùng mối quan hệ gần gũi hơn với cha mẹ. Một nghiên cứu trên hơn 20.000 người trưởng thành tại New Zealand cũng xác nhận sự khác biệt tính cách giữa người con một và người có anh chị em là rất nhỏ. Nói cách khác, con một tính cách thế nào không do việc “không có anh chị em”, mà do môi trường sống và cách nuôi dạy.
Điều cha mẹ cần làm: bớt “dán nhãn”, thêm chủ động trong nuôi dạy
Những dữ liệu đồ sộ về thứ tự sinh ảnh hưởng tới sức khỏe anh chị em và hàng trăm nghiên cứu về con một đang chỉ về cùng một hướng: số lượng con và vị trí sinh không quyết định tất cả. “Là con một không đồng nghĩa với ích kỷ hay khó hòa đồng; môi trường gia đình và cách nuôi dạy có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành tính cách của trẻ”. Một đứa trẻ có biết chia sẻ, biết quan tâm hay không phụ thuộc vào những trải nghiệm hằng ngày, những lần cha mẹ lắng nghe, dạy con xin lỗi, cảm ơn và chờ đến lượt.
Thứ tự sinh có thể gợi ý cho cha mẹ vài điểm cần cảnh giác về sức khỏe hoặc hành vi, nhưng không được phép trở thành cái cớ để buông tay hay biện minh cho định kiến. Suy cho cùng, một đứa trẻ lớn lên thế nào không được quyết định chỉ bởi việc trong nhà có bao nhiêu người con; tình yêu thương, cách giáo dục, cơ hội giao tiếp và môi trường sống mới là những yếu tố cha mẹ có thể chủ động tạo ra cho con. Vì vậy, nếu gia đình chỉ có một con, cha mẹ không cần quá lo lắng rằng con chắc chắn sẽ ích kỷ hay cô đơn.
