Bạo lực trên mạng học sinh: Khi video “giang hồ” trở thành bài học sai
Bạo lực trên mạng đối với học sinh là hiện tượng trẻ thường xuyên tiếp xúc và tương tác với các nội dung chứa đánh nhau, chửi tục, đe doạ, cổ xúy giang hồ, từ đó bị ảnh hưởng về nhận thức, cảm xúc và hành vi, khiến một bộ phận học sinh coi hành vi hung hãn là bình thường, thậm chí là đáng ngưỡng mộ và mang theo vào môi trường học đường. Nội dung video bạo lực trên mạng có thể trở thành tác nhân trực tiếp làm lệch chuẩn ứng xử, là cầu nối dẫn tới bạo lực học đường khi học sinh bắt chước cách giải quyết mâu thuẫn bằng nắm đấm thay vì đối thoại. Vấn đề không còn là vài clip tiêu cực xuất hiện lẻ tẻ, mà là cả một “dòng chảy” văn hóa lệch lạc đang được phát tán và thưởng công bằng lượt xem.
Từ livestream nghệ sĩ lệch chuẩn đến kênh “giang hồ mạng”: Văn hóa số đang bị ô nhiễm
Sự bùng nổ của mạng xã hội khiến livestream trở thành công cụ kiếm tiền, nhưng cũng phơi bày lỗ hổng văn hóa ứng xử trên không gian mạng. Một phiên bán hàng tối 17/8, diễn viên Quỳnh Lương ném đồ, văng tục, cáu gắt ngay trên sóng trực tiếp, thể hiện sự thiếu tôn trọng khán giả và thiếu chuyên nghiệp. Nghiêm trọng hơn, các buổi livestream gần đây của diễn viên Bích Trâm với hành vi trừng mắt, quát tháo, nằm lăn ra sàn giãy giụa, xúc phạm cá nhân bằng lời lẽ cay độc đã vượt xa giới hạn “bày tỏ quan điểm”, trở thành hành vi gây rối loạn trật tự văn hóa mạng. Những cách ứng xử thô tục, công kích này nếu tiếp tục được xem và chia sẻ chính là thứ làm ô nhiễm môi trường số, tạo mẫu hình lệch chuẩn mà giới trẻ có thể học theo.
Ở chiều khác, vụ việc Phạm Tuấn và nhóm 9 người bị khởi tố vì sản xuất, đăng tải video cổ xúy bạo lực, giang hồ để thu hút người xem cho thấy văn hóa số đang bị khai thác vì lợi ích ngắn hạn. Kênh YouTube do Phạm Tuấn quản lý có hơn 1,02 triệu người đăng ký, từng phát sóng phim ngắn dàn dựng cảnh học sinh đánh nhau, cưỡng đoạt tài sản tại một trường THPT với tiêu đề “Một ngôi trường ưa bạo lực”, thu hút hơn 2,7 triệu lượt xem và hàng nghìn bình luận. Đó không phải trò giải trí vô hại; đó là cách biến trường học và học sinh thành đạo cụ cho thứ nội dung bạo lực, gieo vào đầu giới trẻ thông điệp rằng hung hãn là bản lĩnh, giang hồ là hình ảnh đáng tung hô.
Ảnh hưởng video bạo lực: Khi hung hãn được thưởng công bằng lượt xem và tiền
Các chuyên gia giáo dục và luật khuyến cáo rất rõ: trẻ vị thành niên chưa đủ khả năng nhận thức đầy đủ hậu quả hành vi, kiểm soát cảm xúc và giải quyết xung đột, nên việc thường xuyên tiếp xúc với video cổ xúy bạo lực dễ khiến các em bắt chước, hình thành cách nhìn lệch lạc về ứng xử. Đáng lo nhất là những nội dung không chỉ mô tả bạo lực mà còn biến bạo lực thành thước đo bản lĩnh, gắn sự hung hãn với nổi tiếng và tiền. Khi một người dùng bạo lực, lời tục tĩu, thái độ coi thường pháp luật nhưng lại nhận hàng triệu lượt xem và tạo thu nhập, học sinh dễ nhận thông điệp sai: càng gây sốc, càng hung hãn thì càng có giá trị. Nếu người nổi tiếng trên TikTok, YouTube được coi là hình mẫu bất chấp đạo đức, trường học sẽ phải đối mặt với thế hệ học sinh coi tai tiếng là con đường thành công.
Cần nhấn mạnh: không thể quy mọi vụ bạo lực học đường cho mạng xã hội, vì nguyên nhân rất phức tạp. Nhưng bạo lực trên mạng học sinh rõ ràng là một tác nhân quan trọng. Khi video lấy bối cảnh trường học, xây dựng nhân vật học sinh giải quyết mâu thuẫn bằng đánh nhau, dùng vũ khí, đâm chém giữa các băng nhóm “xã hội đen”, tác động xã hội càng nguy hiểm. Những cảnh đó không dừng lại ở chuyện giải trí; chúng tấn công vào môi trường giáo dục, nơi lẽ ra phải dạy học sinh kiềm chế cảm xúc, tôn trọng pháp luật và đối thoại văn minh. Nếu nhà trường và gia đình bỏ mặc, chúng ta đang vô tình để cho video bạo lực “dạy thay” về cách sống, cách nổi tiếng, định nghĩa lại thế nào là cá tính.
Nhà trường đang làm gì để tăng “miễn dịch” trước bạo lực trực tuyến?
Điểm tích cực là giáo dục không đứng ngoài cuộc. Một hiệu trưởng THCS ở Hà Nội cho rằng bên cạnh việc xử lý người tạo nội dung độc hại, cần tăng khả năng “miễn nhiễm” của trẻ trước thông tin lệch chuẩn trên không gian mạng. Nhiều trường đã bắt đầu lồng ghép kỹ năng số vào sinh hoạt lớp, hoạt động ngoại khóa: dạy học sinh nhận diện nội dung độc hại, kiểm soát cảm xúc khi xem video, biết ngừng theo dõi các kênh cổ xúy bạo lực, báo lại cho thầy cô khi thấy bạn bè chia sẻ clip nguy hiểm. Chương trình phòng chống bạo lực học đường vì thế không chỉ còn là chuyện ngăn đánh nhau trong sân trường, mà mở rộng sang phòng chống ảnh hưởng video bạo lực ngay từ chiếc điện thoại. Nếu học sinh hiểu rằng lượt xem không phải thước đo đạo đức và người nổi tiếng trên mạng không mặc nhiên là hình mẫu, các em sẽ bớt bị kéo vào vòng xoáy hung hãn.
Cùng với đó, ở tầm quản lý, quy tắc ứng xử yêu cầu nghệ sĩ và người nổi tiếng giữ chuẩn mực đạo đức trên môi trường số đã được ban hành, nhấn mạnh trách nhiệm của người có ảnh hưởng khi xuất hiện trước công chúng trên livestream. Việc khởi tố vụ án, khởi tố bị can trong trường hợp Phạm Tuấn không chỉ để làm rõ vai trò, mục đích, phương thức thực hiện và khoản thu lợi từ nội dung bạo lực, mà còn là thông điệp răn đe chung rằng mạng xã hội không đứng ngoài pháp luật. "Việc xử lý hình sự là cần thiết nếu hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm", TS. luật sư Đặng Văn Cường khẳng định, coi đây là cách cảnh báo trong bối cảnh mạng xã hội có sức ảnh hưởng rất lớn đến trẻ em. Khi luật pháp và nhà trường cùng lên tiếng, khả năng "miễn dịch" của học sinh trước nội dung độc hại mới có cơ hội tăng lên.
Cha mẹ, thầy cô phải làm gì để không “nhường” việc dạy con cho mạng xã hội?
Trọng tâm phòng chống bạo lực học đường trong kỷ nguyên số nằm ở nhận thức của người lớn. Mạng xã hội chỉ có giá trị nếu được dùng để lan tỏa tri thức, văn hóa và những giá trị tích cực cho cộng đồng. Muốn vậy, cha mẹ và giáo viên phải chủ động đồng hành, chứ không thể phó mặc. Trước hết, cần coi việc giáo dục ứng xử trên không gian mạng là một nội dung bắt buộc, giống như giáo dục pháp luật hay kỹ năng sống. Phụ huynh và nhà trường phải trang bị cho học sinh kỹ năng nhận diện nội dung độc hại, phân biệt giải trí lành mạnh với cổ xúy bạo lực, biết đặt câu hỏi mỗi khi thấy người nổi tiếng kiếm tiền bằng sự lệch chuẩn. Đồng thời, cần trò chuyện thẳng thắn với con về việc không học cách nổi tiếng từ những kênh gây sốc, không coi hung hãn là cá tính hay coi tai tiếng là thành công.
Điều quan trọng nữa là quyền lực mềm của khán giả. Khán giả trẻ cần hiểu rằng mỗi lượt xem, bình luận, chia sẻ dành cho nội dung rác chính là “lá phiếu” ủng hộ bạo lực, giúp nó tiếp tục sinh lời. Công chúng, bao gồm cả học sinh, phải học cách nói không với những clip thô tục, công kích, những phim ngắn ca ngợi giang hồ, những livestream chửi bới. Khi cộng đồng đủ tỉnh táo để rút sự chú ý khỏi thứ nội dung lệch chuẩn, nghệ sĩ và người sản xuất buộc phải điều chỉnh. Bạo lực trên mạng học sinh sẽ giảm sức hút nếu cha mẹ, thầy cô và chính các em cùng nhau xây dựng thói quen chỉ theo dõi nội dung tích cực. Cuối cùng, câu hỏi không phải là "mạng xã hội nguy hiểm đến đâu" mà là "chúng ta có dám từ chối những nội dung làm hỏng con mình hay không".
