Giao thông thông minh AI: Vấn đề không phải là thiếu camera
Giao thông thông minh AI là cách dùng hệ thống cảm biến, camera và các thuật toán phân tích dữ liệu giao thông theo thời gian thực để hiểu nhu cầu di chuyển, dự báo tắc đường và hỗ trợ cơ quan quản lý ra quyết định tổ chức, điều phối dòng phương tiện hiệu quả hơn trong đô thị đông đúc. Trong bối cảnh các thành phố lớn ngày càng bức bối vì ùn tắc, tranh luận “lắp thêm camera hay không” đã lỗi thời. Vấn đề cốt lõi là: dữ liệu thu được từ camera có được biến thành hiểu biết về hành vi di chuyển hay vẫn nằm chết trong kho lưu trữ. Ở nhiều nơi, hệ thống chỉ dừng ở mức “nhìn thấy” một nút giao đông hay vắng, nhưng không trả lời được câu hỏi quan trọng hơn: các dòng xe đó đến từ đâu, đang đi về đâu và vì sao đoạn đường này luôn quá tải.
Từ bài học Stockholm, London đến bài toán Việt Nam
Các đô thị tiên tiến đã chứng minh rằng muốn giảm tắc đường phải bắt đầu từ phân tích nhu cầu đi lại, không chỉ từ vài điểm nóng ùn tắc. Tại Stockholm, mô hình nhu cầu kết hợp lựa chọn tuyến đường giúp triển khai thu phí ùn tắc và kéo giảm 20% lượng xe ra vào khu trung tâm trong giai đoạn thử nghiệm. London cũng dùng mô hình phân bổ dòng phương tiện để tính toán lưu lượng, thời gian chậm trễ, phục vụ quy hoạch dài hạn. Những ví dụ này cho thấy giao thông thông minh AI chỉ có ý nghĩa khi dữ liệu trở thành căn cứ cho quyết định chính sách. Tuy nhiên, Việt Nam không thể sao chép nguyên xi: mạng lưới ngõ nhỏ dày đặc, xe máy chiếm tỷ trọng lớn, hành vi di chuyển linh hoạt khiến dữ liệu camera bị đứt đoạn và khó suy luận hành trình. Đây là bối cảnh buộc ITS Việt Nam phải tìm lời giải riêng thay vì nhập khẩu mô hình sẵn có.
Viettel ITS và tham vọng nối những “dấu vết” đứt đoạn
Điểm then chốt mà đội ngũ phát triển phân hệ Quản lý nhu cầu giao thông của Viettel ITS rút ra là: muốn tổ chức giao thông tốt phải hiểu nhu cầu di chuyển giữa các khu vực và cách dòng xe phân bổ trên mạng lưới, thay vì chỉ dập lửa ở vài điểm ùn tắc trước mắt. Thách thức là camera chỉ quan sát được một phần hành trình; một xe có thể xuất hiện trên trục chính, biến mất trong ngõ rồi hiện ra ở vị trí khác, khiến hệ thống không thể coi hai lần xuất hiện đó là một chuyến đi hoàn chỉnh. Bài toán đặt ra cho các kỹ sư là làm sao nối lại những dấu vết di chuyển chưa đầy đủ, xác định các chuyến đi có khả năng đã diễn ra, rồi tổng hợp thành bức tranh nhu cầu di chuyển giữa các vùng đô thị. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là cách tiếp cận mới cho ITS Việt Nam: coi dữ liệu camera là nguyên liệu thô, còn giá trị nằm ở tầng phân tích dữ liệu giao thông.
Ma trận O-D: Khi dữ liệu rời rạc thành bản đồ nhu cầu di chuyển
Để biến dòng dữ liệu rời rạc thành công cụ dự báo tắc đường, Viettel ITS xây dựng ma trận nguồn–đích (O-D) – bản đồ thể hiện số chuyến đi giữa các vùng trong từng khung thời gian. Trước hết, đô thị được chia thành các vùng giao thông dựa trên địa lý, mật độ dân cư và mạng lưới đường, bảo đảm các khu vực tương đồng được nhóm lại với quy mô hợp lý. Sau đó, hệ thống dùng dữ liệu camera để tái hình thành chuyến đi: nếu một xe được ghi nhận tại điểm A rồi sau đó tại điểm B, thuật toán sẽ xét thời gian, khoảng cách và cấu trúc mạng lưới đường để đánh giá liệu đó có phải cùng một hành trình hay không; các lần ghi nhận bất hợp lý về thời gian sẽ bị tách thành chuyến khác. Khi dữ liệu quan sát đủ dày, các chuyến đi được tổng hợp theo vùng xuất phát, vùng đích và khung giờ để hình thành ma trận O-D ban đầu. Công nghệ này cho phép phân tích dữ liệu camera gián đoạn để ước lượng hành trình có khả năng xảy ra, thay vì đòi hỏi mạng lưới cảm biến phủ kín mọi tuyến đường.
Từ ma trận O-D đến quyết định giảm tắc đường cho người dân
Giá trị của ma trận O-D không nằm trên bản vẽ mà ở tác động tới từng chuyến đi hàng ngày. Khi hệ thống nhận diện được luồng xe từ các khu dân cư đổ về trung tâm tăng mạnh trong giờ cao điểm, nó cho thấy những tuyến kết nối nào đang chịu áp lực lớn. Từ đó, cơ quan quản lý có thể ưu tiên điều chỉnh tổ chức giao thông, phân luồng, thay đổi chu kỳ đèn hay xem xét lại quy hoạch theo nhu cầu thực tế, thay vì dựa trên cảm tính. Ở phạm vi giải pháp giao thông thông minh tổng thể, Viettel ITS đã đạt Giải Vàng tại Giải thưởng Kinh doanh quốc tế (IBA) hạng mục Giải pháp Giao thông, Giải Bạc Globee Awards for Technology và danh hiệu “Best of Category” cho sản phẩm, dịch vụ công nghệ phục vụ Chính phủ và khu vực công. Câu chuyện này gửi một thông điệp rõ ràng: ITS Việt Nam chỉ có ý nghĩa khi giao thông thông minh AI được đo bằng số phút người dân tiết kiệm được trên đường, chứ không phải số lượng camera treo trên cột.
