Một bức ảnh, hai dự đoán sức khỏe
AI phân tích khuôn mặt để ước tính tuổi sinh học và nguy cơ tử vong là công cụ nghiên cứu dùng một ảnh chụp duy nhất nhằm bổ sung thông tin sức khỏe, chứ không xác định tuổi thật hay chẩn đoán ung thư. Các chuyên gia tại Mass General Brigham phát triển mô hình FAHR-Face và công bố nghiên cứu trên một tạp chí y khoa chuyên ngành. Được huấn luyện trên hơn 40 triệu ảnh khuôn mặt của nhiều độ tuổi và nhóm chủng tộc, hệ thống có hai nhánh bổ trợ: FAHR-FaceAge ước tính tuổi sinh học qua diện mạo, còn FAHR-FaceSurvival dự đoán khả năng sống sót trực tiếp từ ảnh. Điểm đáng chú ý không phải lời hứa rằng một ảnh selfie có thể kể trước tương lai, mà là khả năng biến những dấu hiệu thị giác vốn khó định lượng thành dữ liệu để bác sĩ cân nhắc.
Gọi đây là ảnh selfie y tế có thể khiến công nghệ nghe đơn giản hơn thực tế: ảnh đầu vào chỉ là một phần của mô hình dự đoán, không phải căn cứ độc lập để quyết định điều trị. FAHR-FaceAge tập trung vào nếp nhăn quanh miệng, trán và thái dương; FAHR-FaceSurvival chú ý vùng dưới mắt và sống mũi. Hai công cụ dùng các vùng khác nhau và không thể đánh đồng tuổi sinh học với tiên lượng ung thư. Sự phân biệt ấy quan trọng: vẻ ngoài có thể gợi ý tình trạng thể chất, nhưng không thay cho hồ sơ bệnh án, xét nghiệm hay đánh giá trực tiếp.
Giá trị tiềm năng nằm ở hỗ trợ quyết định
Lý do hướng nghiên cứu này đáng quan tâm rất thực tế: trước các phương pháp điều trị nặng như xạ trị, phẫu thuật hoặc điều trị toàn thân, bác sĩ cần đánh giá sức chịu đựng và mức độ suy yếu của người bệnh. Một chuyên gia tham gia nghiên cứu cho biết bác sĩ thường không giỏi ước tính thời gian sống còn của bệnh nhân giai đoạn cuối chỉ bằng quan sát, dù họ được đào tạo để đánh giá tình trạng qua vẻ ngoài. Vì vậy, AI dự đoán ung thư có thể hữu ích như một tín hiệu bổ sung, giúp nhóm điều trị đặt thêm câu hỏi hoặc xem xét kế hoạch chăm sóc cá nhân hóa. Giá trị của nó, nếu được xác nhận, sẽ nằm ở việc hỗ trợ thảo luận lâm sàng chứ không phải đưa ra một phán quyết lạnh lùng từ ảnh.
Trong nhóm bệnh nhân ung thư được xạ trị tại Mỹ, những người được FAHR-FaceAge đánh giá trông già hơn tuổi thật ít nhất 5 năm có nguy cơ tử vong cao hơn 21% trong thời gian theo dõi trung bình 4 năm; nhóm trông trẻ hơn ít nhất 5 năm có nguy cơ thấp hơn 17%. Đây là mối liên hệ đáng chú ý, nhưng không đồng nghĩa diện mạo gây ra kết quả điều trị hoặc dự đoán chính xác điều gì sẽ xảy đến với từng người. Nghiên cứu nêu khả năng tuổi sinh học phản ánh sức khỏe thể chất và mức chịu đựng điều trị; nó không biến một chỉ số thống kê thành lời tiên đoán chắc chắn cho cá nhân.
Ranh giới cần giữ trước khi ứng dụng
Kết quả ban đầu chưa đủ để đưa công cụ vào sử dụng như một thước đo lâm sàng độc lập. Một chuyên gia xử lý ảnh và học máy đánh giá nghiên cứu nghiêm túc, đồng thời lưu ý cần thêm thử nghiệm lâm sàng trước khi ứng dụng thực tế; công cụ cũng được kiểm chứng độc lập trên khoảng 5.000 bệnh nhân ung thư tại Hà Lan. Ngoài ra, các yếu tố như tuổi, lối sống và tình trạng sức khỏe có thể cùng ảnh hưởng đến diện mạo. Nghiên cứu ghi nhận hút thuốc, uống nhiều rượu bia và sử dụng chất kích thích có liên quan đến biểu hiện già hơn trong phân tích ảnh. Điều đó càng cho thấy AI đang nhận diện các dấu hiệu liên quan, chứ chưa thể tách mọi nguyên nhân hay giải thích đầy đủ vì sao một bệnh nhân có nguy cơ cao hơn.
Giới hạn quan trọng nhất là quyền quyết định vẫn thuộc về bác sĩ và bệnh nhân. Nhóm nghiên cứu nói rõ FAHR-Face không nhằm thay thế phán đoán y khoa hay hạn chế quyền tiếp cận điều trị; vai trò phù hợp hiện nay là một chỉ báo sinh học bổ sung, hướng tới chăm sóc cá nhân hóa sau khi có thêm bằng chứng. Vì thế, người bệnh không nên tự chụp ảnh rồi xem kết quả dự đoán như chẩn đoán hoặc tiên lượng chính thức. Công nghệ này hứa hẹn mở thêm một cửa sổ quan sát sức khỏe, nhưng chỉ có ích khi được kiểm định kỹ, diễn giải trong bối cảnh lâm sàng và dùng để hỗ trợ — không áp đặt — quyết định điều trị.
