Nhóm “3 không” không chỉ là những người thất nghiệp
Thanh niên ngoài nhà trường là những người trẻ không tham gia học tập, không có việc làm và cũng không theo một chương trình đào tạo; họ có thể đã rời trường từ sớm nhưng vẫn chưa tìm được lối vào thị trường lao động. Quý III ghi nhận khoảng 1,6 triệu thanh niên trong nhóm này, tăng hơn 195.000 người. Con số đáng lo không chỉ vì quy mô lớn, mà vì đằng sau nó là những cơ hội học tập và việc làm đang tuột khỏi tầm với của nhiều người trẻ.
Theo chuyên gia giáo dục Tô Thụy Diễm Quyên, phần lớn nhóm này sống ở nông thôn, hơn một nửa là nữ, khoảng 87% chưa qua đào tạo chuyên môn và một nửa chưa hoàn thành trung học phổ thông; chỉ khoảng một phần ba chủ động tìm việc. Bức tranh ấy cho thấy vấn đề không gói gọn trong thất nghiệp của người có bằng cấp. Nhiều thanh niên không việc làm đã rời hệ thống giáo dục trước khi có kỹ năng, định hướng hoặc điểm tựa đủ vững để tự tìm cơ hội.
Rời trường sau lớp 9, lớp 10 có thể kéo theo chuỗi bấp bênh
Nguyễn Văn L., sinh năm 2008 ở Lâm Đồng, nghỉ học khi gần hết lớp 10. Từ bậc trung học cơ sở, em đã khó theo kịp bài vở; sau khi không đỗ vào trường gần nhà, quãng đường đi học gần 20 km càng khiến em nản chí. L. chọn đi làm thay vì tiếp tục học, hiện hái cà phê thuê và tìm việc ở quán ăn khi hết mùa. Công việc theo mùa không tạo được thu nhập ổn định. Câu chuyện cho thấy thanh niên bỏ học không nhất thiết thiếu mong muốn làm việc: đôi khi con đường học tập đã trở nên quá khó khăn, còn lựa chọn trước mắt là kiếm tiền.
Nguyễn Thị T.M. từng học khá, nhưng hụt hơi khi chương trình trung học phổ thông nặng hơn, đặc biệt ở toán, vật lý và hóa học. Khi không còn thấy mục tiêu học tập khả thi, em chuyển sang kiếm tiền qua bán hàng trực tuyến rồi nghỉ học sau khi mang thai ở tuổi 17. Đến năm 21 tuổi, em đã có hai con nhỏ và chủ yếu ở nhà chăm con. Những trường hợp này phản ánh một chuỗi nguyên nhân đan xen: khó theo bài, thiếu hướng nghiệp, hoàn cảnh gia đình, mang thai và trách nhiệm chăm sóc. Gọi đó đơn thuần là lười biếng sẽ bỏ qua điều khiến nhiều em mất dần động lực.
Thiếu điểm tựa, rào cản cứ nối tiếp
Một câu chuyện khác cho thấy rủi ro không dừng ở việc làm bấp bênh. Con trai bà Phạm Thị Hồng bỏ học trước khi hoàn thành lớp 10, từng được mẹ khuyên học nghề nhưng chỉ theo học trung cấp vài tháng rồi về quê. Sau đó, bà phát hiện con vay nhiều khoản lãi cao vì thua tiền trong trò chơi trên mạng. Đây là hậu quả cụ thể của việc thiếu định hướng và thiếu một lộ trình học tập, nghề nghiệp phù hợp; gia đình cũng có thể bị cuốn vào khủng hoảng.
Với người đã rời trường, quay lại không dễ nếu chương trình nghề ở xa, phải tự tìm thông tin hoặc ngại bị gắn nhãn thất nghiệp. Gia đình làm nông, làm thuê thường ít thời gian theo sát con; nữ thanh niên còn có thể phải tạm gác việc học và việc làm để chăm con. Vì vậy, đào tạo nghề thanh niên cần được tổ chức gần nơi sinh sống, phù hợp với hoàn cảnh và mở ra cơ hội việc làm thực tế. Nếu chỉ chờ người trẻ tự tìm đến dịch vụ hỗ trợ, những người cần giúp nhất có thể tiếp tục đứng ngoài.
Muốn kéo người trẻ trở lại, phải mở lối trước khi các em rời trường
Giải pháp nên bắt đầu từ thời điểm nguy cơ bỏ học xuất hiện, đặc biệt sau lớp 9. Hướng nghiệp cần được xem là cách mở thêm con đường học tập và nghề nghiệp, không phải hình thức phân loại học sinh yếu. Nhà trường cần nhận diện sớm các em gặp khó khăn, tập huấn giáo viên để hỗ trợ đúng lúc và giúp gia đình hiểu rõ lựa chọn học nghề.
Với thanh niên đã rời trường, cơ quan và đơn vị địa phương cần chủ động tiếp cận, kết nối họ với cơ hội học nghề hoặc việc làm. Hỗ trợ chi phí đi lại và chăm sóc con nhỏ có thể giúp nhóm yếu thế tham gia đào tạo; ngân sách đào tạo cũng nên gắn với kết quả có việc làm ổn định sau khóa học. Quy mô 1,6 triệu người đòi hỏi phản ứng vượt xa lời khuyên hãy cố gắng: cần những lựa chọn gần nhà, linh hoạt và dẫn đến sinh kế bền vững. Nếu không, khoảng trống giữa rời trường và có nghề sẽ còn đẩy nhiều người trẻ vào vòng luẩn quẩn.
