Một con số vượt xa chuyện thất nghiệp
Nhóm thanh niên không việc làm, không đi học và không tham gia đào tạo là những người trẻ đang đứng ngoài cả hệ thống giáo dục lẫn thị trường lao động, thay vì chỉ tạm thời thiếu một công việc. Quý III, cả nước có khoảng 1,6 triệu người từ 15 đến 24 tuổi thuộc nhóm này, tương đương 11,2% tổng số thanh niên. So với quý trước, con số tăng 195.100 người chỉ trong ba tháng. Mức tăng ấy đáng chú ý không chỉ vì quy mô lớn, mà còn vì nó cho thấy nhiều người trẻ có thể đang mất đồng thời hai con đường quan trọng để xây dựng tương lai: học tập và tích lũy kinh nghiệm làm việc. Gọi đây đơn thuần là vấn đề thất nghiệp sẽ bỏ qua phần cốt lõi: một bộ phận thanh niên đang thiếu cả cơ hội, kỹ năng lẫn điểm tựa để quay lại guồng học tập hoặc việc làm.
Rủi ro nằm ở khoảng cách ngày càng rộng
Với lao động trẻ Việt Nam, thời gian rời xa trường học và việc làm có thể khiến kỹ năng khó theo kịp nhu cầu tuyển dụng, còn cơ hội tìm được công việc phù hợp ngày càng hạn chế. Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa cảnh báo rằng nếu tình trạng kéo dài, người trẻ có thể trở thành gánh nặng cho gia đình và tạo thêm áp lực cho xã hội. Đó không phải lý do để quy trách nhiệm cho từng cá nhân; trái lại, con số đặt ra câu hỏi về việc hệ thống hỗ trợ có tiếp cận được những người cần nhất hay không. Thanh niên không việc làm có thể thiếu định hướng hoặc kỹ năng, trong khi thanh niên không đi học có thể đối mặt với trở ngại khiến việc học không còn khả thi. Khi cả hai cánh cửa cùng đóng lại, nguy cơ bị gạt khỏi đời sống kinh tế và xã hội trở nên rõ rệt hơn.
Đào tạo phải nối thẳng với cơ hội việc làm
Mở rộng đào tạo nghề thanh niên là cần thiết, nhưng đào tạo chỉ có ý nghĩa khi dẫn đến kỹ năng có thể dùng được và cơ hội tuyển dụng thực tế. Đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị cơ quan quản lý phối hợp với địa phương tạo điều kiện để người trẻ học nghề và tìm việc; các trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng cần mở rộng cơ hội học tập, đào tạo. Với người chưa thể tiếp tục học phổ thông, việc rà soát hoàn cảnh và nguyên nhân nghỉ học nên đi trước những giải pháp chung chung. Người không đủ điều kiện học đại học cần có lối đi nghề nghiệp phù hợp, còn người chưa thể tham gia đào tạo vẫn cần được hỗ trợ tiếp cận công việc tương xứng với khả năng. Chính sách không nên dừng ở việc ghi danh hay mở lớp: phải theo dõi xem người học có hoàn thành chương trình và bước được vào thị trường lao động hay không.
Không thể tách việc làm khỏi sức khỏe của nền kinh tế
Trách nhiệm không thể đặt riêng lên người trẻ hoặc các cơ sở đào tạo. Nếu doanh nghiệp khó duy trì hoạt động và nhu cầu tuyển dụng yếu, kỹ năng mới cũng chưa chắc chuyển thành việc làm. Đại biểu Phạm Văn Hòa nhấn mạnh cần tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển, đồng thời rà soát thực chất tình hình học tập tại địa phương để nhận diện người trẻ chưa được đến trường. Đây là hai mặt của cùng một bài toán: người trẻ cần cơ hội học và rèn kỹ năng, còn nền kinh tế phải có khả năng tạo công việc để họ tham gia. Mức tăng hơn 195.000 người trong một quý là dấu hiệu cần hành động sớm, không phải lý do để chờ đến khi tỷ lệ tiếp tục tăng mới phản ứng. Nếu chính sách giáo dục, đào tạo và tạo việc làm được triển khai rời rạc, nhóm thanh niên này sẽ tiếp tục mắc kẹt giữa những cánh cửa đóng kín.
Kết luận: phải mở lại cả hai cánh cửa
1,6 triệu người trẻ không việc làm, học tập hoặc đào tạo không chỉ là một chỉ báo lao động; đó còn là lời cảnh báo về nguy cơ đứt gãy kết nối với giáo dục và đời sống kinh tế. Con số 11,2% và mức tăng trong quý III đòi hỏi cách ứng phó cụ thể: tìm đúng người đang bị bỏ sót, tháo gỡ lý do họ rời trường, tạo lối vào đào tạo nghề và gắn đào tạo với nhu cầu tuyển dụng. Thành công không nên chỉ đo bằng số chương trình được mở, mà bằng việc người trẻ có quay lại học, có kỹ năng phù hợp và có cơ hội làm việc hay không. Khi giáo dục và thị trường lao động cùng mở cửa, nguy cơ một thế hệ bị đứng ngoài mới có thể giảm.
