Sắp vận hành sau gần một thập kỷ chờ đợi
Cống ngăn triều là công trình thủy lợi có cửa van điều tiết dòng nước, được đóng khi triều dâng để hạn chế nước sông tràn vào đô thị và mở khi điều kiện cho phép để duy trì dòng chảy. Sáu cống lớn của dự án giải quyết ngập do triều tại TP.HCM dự kiến vận hành chính thức vào cuối tháng 11-2026, sau gần 10 năm kể từ khi dự án khởi công năm 2016. Chiều 14-11, Giám đốc Sở Tài chính TP.HCM Hoàng Vũ Thảnh cùng các đơn vị liên quan kiểm tra thực địa, rà soát tiến độ và tháo gỡ vướng mắc để chuẩn bị đưa công trình vào hoạt động. Đây là mốc đáng chú ý, nhưng người dân cần phân biệt vận hành thử với vận hành chính thức: đợt thử dự kiến diễn ra từ ngày 23 đến 27-11, còn thành phố đặt mục tiêu hoàn thành công trình ngày 30-11.
Trong đợt thử, nhà đầu tư dự kiến đóng toàn bộ 8 cống lớn và 41 cống nhỏ để kiểm tra hệ thống, đồng thời rà soát những vị trí hở dọc tuyến kè. Vì vậy, vài ngày thử nghiệm không đồng nghĩa sáu cống đã bước vào vận hành chính thức hay hiệu quả chống ngập đã được chứng minh. Sau gần một thập kỷ sống cạnh công trường, người dân có lý do để mong chờ; nhưng niềm tin nên được đặt vào kết quả vận hành qua những đợt triều thực tế, không chỉ vào ngày khánh thành.

Quy mô lớn, nhưng phạm vi hưởng lợi cần được hiểu đúng
Dự án có tổng mức đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng, được kỳ vọng kiểm soát ngập do triều trên khoảng 570 km², với khoảng 6,5 triệu người dân trong phạm vi hưởng lợi. Hệ thống gồm sáu cống lớn, trong đó hai cống có khẩu độ 10 mét, hơn 6 km đê bao và 41 cống nhỏ dưới đê. Những con số này mô tả quy mô vùng được thiết kế để bảo vệ, không phải lời bảo đảm rằng mọi điểm trong khu vực sẽ hết ngập.
Ngập ở TP.HCM có thể xuất phát từ mưa lớn vượt khả năng tiêu thoát, triều cường hoặc lũ từ thượng nguồn; sụt lún, đô thị hóa và hệ thống thoát nước chưa đồng bộ còn làm bài toán phức tạp hơn. Do đó, dự án chủ yếu nhắm vào nước triều từ bên ngoài. Nếu mưa lớn dồn xuống khu vực bên trong, hoặc tuyến bảo vệ còn điểm hở, nước vẫn có thể ứ đọng. Cách nhìn thực tế hơn là xem đây là một mắt xích quan trọng của chống ngập TP.HCM, chứ không phải giải pháp duy nhất cho mọi dạng ngập.

SCADA điều khiển cống, nhưng kết quả phải đo ngoài thực địa
Hiệu quả của công trình không chỉ nằm ở những cánh cống lớn mà còn ở cách chúng được điều khiển. Thiết bị tại các công trình truyền dữ liệu về trung tâm SCADA đặt tại cống Tân Thuận; hệ thống điều hành việc đóng, mở cửa van theo diễn biến thủy văn. Bình thường, cửa van mở để duy trì dòng chảy; khi triều dâng cao, cống được đóng theo quy trình để ngăn nước sông xâm nhập nội đô. Nếu mưa lớn trùng triều cường, các trạm bơm Bến Nghé, Tân Thuận và Phú Định có thể chuyển nước từ bên trong ra sông, với tổng công suất hơn 110 m³/giây.
Người dân ở đường Trần Xuân Soạn từng chứng kiến nước triều dâng dù trời không mưa; một hộ dân mô tả đây là điểm ngập thường xuyên mỗi tháng hai lần và mong tuyến đường sẽ hết ngập khi dự án hoạt động. Kỳ vọng ấy dễ hiểu, nhưng tiêu chí đánh giá cần cụ thể: mực nước trong và ngoài khu vực, thời gian nước rút, lịch đóng mở cống và những điểm còn hở. Trung tâm SCADA giúp điều hành tập trung, song dữ liệu vận hành cần gắn với quan sát tại các tuyến phố để người dân biết công trình đang ngăn triều hiệu quả đến đâu.

Kỳ vọng có cơ sở, lời hứa hết ngập thì chưa
Công trình có thể hạn chế nước triều tràn vào, điều tiết mực nước ở kênh rạch phía trong và hỗ trợ tiêu thoát khi có mưa; nhưng mưa vượt năng lực hệ thống thoát nước hoặc những khu vực chưa khép kín vẫn có thể gây ngập. Người dân sống sát đê kè cũng đặt câu hỏi liệu nước mưa trong khu vực có thoát kịp hay không, nhất là nơi nền nhà thấp hơn mặt đê. Theo thông tin kỹ thuật do nhà đầu tư cung cấp, đê bao có 24 bộ bơm với công suất 14,4 m³/giây để hỗ trợ tiêu thoát.
Bởi vậy, mốc vận hành cuối tháng 11 nên được xem là khởi đầu của giai đoạn kiểm chứng, không phải dấu chấm hết cho bài toán ngập. Thành phố còn cần hoàn thiện các đoạn đê bao xung yếu, xử lý điểm hở và công bố quy trình, lịch đóng mở cống. Sáu cống ngăn triều đem lại cơ hội giảm ngập do triều cho hàng triệu người, nhưng lời hứa thuyết phục nhất sẽ là những tuyến đường khô hơn qua các kỳ triều và mưa lớn. Đó mới là thước đo xứng đáng cho gần 10 năm chờ đợi.







