Camera giám sát nước lũ: Định nghĩa mới của an ninh cộng đồng
Camera giám sát nước lũ là việc người dân vùng thường xuyên ngập lụt tự lắp đặt camera an ninh tại các điểm xung yếu như cầu, bờ sông, đường trũng thấp để theo dõi mực nước thời gian thực, từ đó chủ động cảnh báo, di dời tài sản và sơ tán người trong khu dân cư trước khi nước lên quá cao. Mô hình này đang âm thầm biến những thiết bị vốn chỉ dành cho chống trộm thành công cụ phòng chống thảm họa từ cư dân, không chờ đợi hoàn toàn vào hệ thống quan trắc chính thức. Điểm đáng nói là chính cộng đồng ở Tuyên Quang, Lâm Đồng tự bàn bạc, góp tiền và công sức để lắp camera tại khu vực cầu Đúc – tuyến giao thông nối xã với phường lân cận, nơi nước lũ dâng cao và chảy xiết, tiềm ẩn nguy hiểm cho người qua lại. Người dân không muốn lặp lại cảnh bị nước bất ngờ “đánh úp” nên chọn cách giành lấy thêm vài giờ vàng bằng dữ liệu hình ảnh liên tục. Quan điểm này thẳng thắn: nếu không thể kiểm soát mưa lũ, ít nhất phải kiểm soát được thông tin về mực nước.
Lâm Đồng: Từ camera tại cầu đến kế hoạch di dời 300 hộ
Ở thôn Phú Hưng, xã Tuyên Quang, câu chuyện lắp camera quan sát nước lũ không phải một dự án công nghệ hào nhoáng, mà là giải pháp sống còn của nông dân trồng thanh long. Nước lũ dâng cao đã làm ngập sâu khoảng 120ha thanh long và 1,5ha hoa màu, cuốn theo nguy cơ mất trắng cả vụ, từ trái đang chín đến lượng phân bón vừa đầu tư. Đây là cú đánh trực diện vào sinh kế chứ không chỉ là vài ngày bất tiện đi lại. Theo trưởng thôn Phú Hưng, thôn huy động 6 thành viên túc trực tại các điểm xung yếu, hỗ trợ di chuyển tài sản và đưa người cao tuổi ra khỏi vùng trũng thấp, đồng thời vận động nhân dân đóng góp lắp camera giám sát mực nước tại cầu Đúc, kết hợp cảnh báo qua loa truyền thanh và các nhóm cộng đồng. Câu nói đáng nhớ là: “Nếu nước dâng cao thì kịp thời thông báo cho bà con hạn chế qua lại, tránh thiệt hại về người và tài sản”. Camera ở đây không chỉ để “xem cho biết”, mà là mắt thần kích hoạt cả kịch bản sơ tán.
Khi giám sát mực nước thời gian thực gặp bài toán ứng phó khẩn cấp
Giám sát mực nước thời gian thực bằng camera giám sát nước lũ chỉ phát huy ý nghĩa khi đi kèm năng lực phản ứng nhanh. Phường Hàm Thắng là ví dụ cho thấy công nghệ từ cộng đồng phải đặt trong bối cảnh điều tiết hồ chứa và kế hoạch di dời. Khi mưa lớn cộng với việc hồ Sông Quao tăng lưu lượng điều tiết, nguy cơ ngập lụt tại đây được đánh giá là gia tăng rõ rệt. Mực nước hồ đạt cao trình 89,57m, nước về khoảng 134m³/s, trong khi điều tiết qua tràn chỉ 50m³/s; đến chiều 24/9, lưu lượng điều tiết đã tăng lên 140m³/s. Trước kịch bản nước tiếp tục về nhiều và lưu lượng điều tiết có thể tăng lên 200m³/s, đơn vị vận hành cam kết thông báo trước 30 phút để địa phương chủ động ứng phó. Phường Hàm Thắng đã rà soát và xác định hơn 300 hộ cần di dời khẩn cấp, chuẩn bị trụ sở, trường học làm nơi tránh trú, bố trí hậu cần bảo đảm sinh hoạt cho người dân khi sơ tán. Thông tin từ camera ở các tuyến đường ngập nước, kết hợp biển cảnh báo và lực lượng chức năng hướng dẫn phương tiện lưu thông an toàn, đang tạo thành mạng lưới cảnh báo linh hoạt, dù vẫn mang tính “chữa cháy” hơn là dự báo dài hạn.
Kinh nghiệm từ Kim Tân: Công nghệ chỉ là một mắt xích trong chuỗi thích ứng
Xã Kim Tân cho thấy một bài học khác: nếu cộng đồng không có thói quen chuẩn bị, mọi camera cũng chỉ ghi lại cảnh nước tràn vào nhà. Chiều 16/9, nước lũ đã tràn vào nhiều khu dân cư trên địa bàn xã, buộc người dân khẩn trương đưa đồ đạc, thiết bị điện và tài sản có giá trị từ tầng thấp lên tầng cao. Tại các nhà cao tầng, từng giờ là từng chuyến “chạy lũ” với đồ dùng thiết yếu, vật nuôi được chuyển đến nơi khô ráo, an toàn hơn. Theo ước tính của chính quyền địa phương, toàn xã Kim Tân có khoảng 12.800m đường giao thông bị ngập, gồm 3.900m tỉnh lộ 523 chủ yếu tại các thôn Thành Trực, Thành Thọ và khoảng 8.900m đường liên xã, liên thôn. UBND xã tổ chức trực ban 24/24 giờ, liên tục cập nhật tình hình thiên tai, thông tin kịp thời đến người dân, sẵn sàng lực lượng, phương tiện hỗ trợ sơ tán tại khu vực có nguy cơ ngập lụt, sạt lở. Điều đáng bàn là nếu lớp hạ tầng giám sát mực nước thời gian thực được dày hơn ở những tuyến đường này, người dân sẽ có thêm thời gian để di dời tài sản bài bản hơn, thay vì chạy đua với nước.
Từ giải pháp tự phát đến chiến lược phòng chống thảm họa từ cư dân
Điểm chung của Lâm Đồng và Kim Tân là tinh thần không chờ đợi hoàn toàn vào hệ thống cảnh báo chính thức. Người dân tự biến camera giám sát nước lũ thành công cụ phòng chống thảm họa công nghệ ở cấp độ gia đình và thôn xóm, rồi kết hợp với các biện pháp truyền thống như di dời tài sản, sơ tán người già, cho học sinh nghỉ học, chuẩn bị nơi trú ẩn và hậu cần. Chính sự lồng ghép này mới tạo ra một hệ thống phòng chống thảm họa toàn diện ở quy mô nhỏ, nhưng có khả năng cứu rất nhiều mạng người. Câu hỏi còn lại không phải là có nên lắp thêm camera hay không, mà là làm sao biến những điểm giám sát tự phát thành mạng lưới chia sẻ dữ liệu và cảnh báo chung. Nếu chính quyền chủ động kết nối các camera cộng đồng vào một nền tảng quản lý đơn giản, minh bạch, người dân sẽ có niềm tin hơn và sẵn sàng mở rộng mô hình. Khi đó, mỗi cầu tràn, mỗi tuyến đường hay khu dân cư thấp trũng có thêm một “mắt thần” từ cư dân, và mỗi dữ liệu hình ảnh lại là thêm một cơ hội để ngăn thảm họa thành tai ương.
