AI trong báo chí: công cụ mạnh, rủi ro lớn nếu thiếu ‘hàng rào’
AI trong báo chí là việc các tòa soạn sử dụng trí tuệ nhân tạo để thu thập, xử lý, biên tập và phân phối nội dung, từ hỗ trợ phóng viên tra cứu tài liệu, tóm tắt văn bản, dịch thuật, phân tích dữ liệu cho tới gợi ý tiêu đề và tạo sản phẩm đa phương tiện; song toàn bộ nội dung này vẫn phải đặt dưới sự kiểm soát, xác minh và chịu trách nhiệm pháp lý của con người để tránh ảo giác AI, vi phạm bản quyền và lộ dữ liệu cá nhân.
Ngày 9/9 tại TP Hồ Chí Minh, một tọa đàm về những điểm mới của Luật Báo chí và chế tài pháp lý đã mổ xẻ trực diện các rủi ro pháp lý khi tòa soạn “phụ thuộc” AI. Bối cảnh là môi trường truyền thông biến đổi chưa từng có do công nghệ số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo chi phối cách sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Đây không còn là câu chuyện công nghệ thuần túy: ranh giới giữa một sai sót nghiệp vụ và một hành vi dẫn đến trách nhiệm pháp lý “rất mỏng manh”. Nếu báo chí không dựng được “hàng rào” pháp lý và quy trình kiểm soát nội dung AI, họ sẽ đánh cược trực tiếp uy tín của mình và niềm tin công chúng.
Luật Báo chí 2025: AI được dùng nhưng không được thay thế trách nhiệm nhà báo
Luật Báo chí mới không cấm AI trong báo chí, nhưng rõ ràng đang siết chặt kiểm soát nội dung AI thay vì thả nổi. Luật Báo chí 2025 mở rộng không gian hoạt động của cơ quan báo chí trên môi trường số, cho phép hình thành các hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng với hệ thống nhận diện thống nhất. Song đi cùng sự mở rộng đó là yêu cầu tuân thủ đồng thời pháp luật về báo chí, về AI và các quy định liên quan trong toàn bộ quy trình thu thập, sản xuất, biên tập và phân phối nội dung khi sử dụng AI.
Điểm quan trọng nhất: sản phẩm do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra vẫn phải được kiểm chứng, rà soát; cơ quan báo chí chịu trách nhiệm về tính xác thực và hợp pháp của nội dung. Nói thẳng, AI không thể đứng ra cải chính, chịu kỷ luật, bồi thường hay chịu trách nhiệm pháp lý thay tòa soạn. Theo ông Nguyễn Văn Hiếu, Luật Báo chí cùng 4 nghị định, 3 thông tư hướng dẫn sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, và từ 1/1/2027, người được cấp thẻ nhà báo lần đầu bắt buộc phải qua lớp bồi dưỡng nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp. Đây là “hàng rào” pháp lý nhắm thẳng vào việc bảo đảm rằng AI trong báo chí không được phép can thiệp vào sự thật và chuẩn mực nghề nghiệp.
Ảo giác AI, bản quyền và dữ liệu cá nhân: những quả mìn pháp lý trong tòa soạn số
Khi các tòa soạn hào hứng dùng AI trong báo chí để tăng tốc độ sản xuất nội dung, họ đang bước vào bãi mìn pháp lý nếu không ý thức đủ về ảo giác AI và an toàn dữ liệu báo chí. AI có thể tóm tắt tài liệu, dịch thuật, đề xuất tiêu đề, phân tích dữ liệu hoặc tạo hình ảnh, âm thanh, video, nhưng cũng có thể tạo ra dữ kiện sai theo cách rất thuyết phục. Hiện tượng AI tự bịa số liệu, gọi là “ảo giác AI”, khiến người dùng ngộ nhận rằng công cụ luôn đúng và vô tình xuất bản thông tin không có thật.
Từ kinh nghiệm ứng dụng AI, các nhà quản lý chỉ ra bốn nhóm rủi ro lớn: chính trị – tư tưởng; thương mại và ngân sách; bản quyền và dữ liệu cá nhân; rủi ro từ AI và deepfake. Việc đưa dữ liệu vào công cụ AI dễ làm lộ dữ liệu cá nhân, thông tin mật, vi phạm bản quyền hoặc quyền nhân thân. Đặc biệt, nội dung, hình ảnh do AI tạo ra dễ gây “ảo giác” tin tưởng tuyệt đối vào công nghệ, khiến người làm báo bỏ qua khâu kiểm chứng. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là cảnh báo phải “lập hàng rào an toàn trong sử dụng ứng dụng AI; bảo đảm con người làm chủ, chống ảo giác tin tưởng AI và deepfake, sử dụng nguồn tài liệu chính thống.” Nếu không, mỗi bài viết dùng AI có thể biến thành một vụ kiện tiềm tàng.
Quy trình kiểm soát nội dung AI: lớp chắn bắt buộc, không phải lựa chọn
Những cảnh báo về rủi ro pháp lý AI sẽ vô nghĩa nếu tòa soạn không biến chúng thành quy trình kiểm soát nội dung AI cụ thể. Các chuyên gia nhấn mạnh: tòa soạn phải chủ động nhận diện rủi ro, xây dựng bộ lọc nội bộ để bảo đảm tính chính xác, an toàn thông tin và tuân thủ pháp luật ngay từ khâu lựa chọn đề tài. Từ kinh nghiệm xây dựng “bộ lọc quy trình kiểm duyệt nội bộ”, có nơi thiết kế ba lớp phòng ngừa rủi ro trên hệ thống CMS hội tụ trước khi xuất bản thông tin. Bên cạnh đó, tòa soạn duy trì các lớp kiểm soát gồm người nhập liệu, biên tập viên, kíp trưởng, lãnh đạo ban, Ban Biên tập và bộ phận hậu kiểm sau xuất bản.
Trong cấu trúc này, biên tập viên giữ vai trò then chốt: mọi nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ đều phải được họ xác minh, chỉnh sửa và chịu trách nhiệm pháp lý cuối cùng. Tòa soạn cần quy định rõ AI được dùng trong công đoạn nào, nội dung nào không được giao hoàn toàn cho công nghệ, và ai chịu trách nhiệm cuối cùng cho từng sản phẩm. Một phát biểu đáng ghi nhớ: “Trách nhiệm lớn nhất phải thuộc về người trực tiếp sử dụng AI, bởi họ biết công nghệ đã can thiệp vào thông tin ở mức độ nào”. AI chỉ được phép giúp rút ngắn thời gian lao động, tăng khả năng diễn đạt; nó không được quyền chạm vào sự thật.
Giữ niềm tin công chúng: lý do thật sự để báo chí dựng ‘hàng rào’ AI
Cuối cùng, câu hỏi không phải là có dùng AI trong báo chí hay không, mà là dùng thế nào để không phản bội niềm tin công chúng. Thông tin sai lệch trên môi trường số có thể lan truyền cực nhanh, làm tổn hại uy tín cơ quan báo chí và bào mòn niềm tin xã hội. Với độc giả trẻ, việc tiếp nhận nội dung sai khiến họ ghi nhớ và sử dụng lâu dài, dẫn đến sai lệch về kiến thức và nhận thức. Đó là cái giá vô hình nhưng rất đắt khi tòa soạn phó mặc nội dung cho thuật toán.
Một điểm tích cực là nhà quản lý ở TP Hồ Chí Minh dự kiến công khai danh sách tài khoản mạng xã hội của các cơ quan báo chí đến tận khu phố, giúp người dân nhận diện nguồn tin đáng tin cậy và tra cứu, xác minh thông tin về phóng viên tác nghiệp. Song chủ lực vẫn phải là “hàng rào” trong chính tòa soạn: luật rõ ràng, quy trình nhiều lớp, và văn hóa nghề báo không chấp nhận phó thác sự thật cho máy móc. AI trong báo chí sẽ chỉ an toàn khi được đặt vào vị trí đúng: một công cụ phục vụ người làm báo, chứ không phải một “nhà báo ảo” được quyền viết lại hiện thực.
