AI khiến bảo vệ quyền tác giả trở nên cấp thiết
Bản quyền âm nhạc là quyền pháp lý bảo vệ lợi ích của người sáng tạo và chủ sở hữu đối với tác phẩm, đồng thời đặt ra điều kiện cho việc sử dụng, sao chép và khai thác tác phẩm đó. Khi AI có thể học từ kho nhạc khổng lồ hoặc mô phỏng giọng hát, quyền này không thể chỉ dựa vào lời hứa tự nguyện của các nền tảng. Từ ngày 26 đến 30-10, Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) tổ chức hội nghị Ủy ban châu Á - Thái Bình Dương của CISAC tại TP.HCM, với gần 400 đại biểu; các phiên thảo luận tập trung vào hợp đồng mua đứt, chuyển nhượng quyền và cách bảo vệ người sáng tác âm nhạc trong thời đại AI. Hội thảo đặt đúng trọng tâm: AI và bản quyền nhạc cần được xử lý bằng quy tắc cấp phép và trách nhiệm rõ ràng, thay vì xem dữ liệu sáng tạo là nguồn đầu vào miễn phí.
Cấp phép và hợp đồng phải theo kịp công nghệ
Tổng giám đốc VCPMC Đinh Trung Cẩn cảnh báo việc tác giả bán đứt quyền đối với tác phẩm đang phổ biến, trong khi nhiều nghệ sĩ thiếu kinh nghiệm khó bảo vệ mình trước các hợp đồng có lợi cho hãng thu âm. Ông cho rằng cần sớm thiết lập cơ chế cấp phép cho việc sử dụng tác phẩm âm nhạc trên nền tảng AI. Đây là hướng đi thiết thực: nếu không làm rõ phạm vi sử dụng, thời hạn và quyền khai thác, người viết nhạc khó biết tác phẩm của mình đang được dùng ra sao, còn công chúng cũng khó phân biệt nội dung được cấp phép với nội dung khai thác trái phép. Tranh cãi không chỉ nằm ở việc dùng nhạc để huấn luyện AI mà còn ở khả năng mô phỏng giọng nghệ sĩ. Đại diện các tổ chức sáng tạo nêu quan ngại AI được huấn luyện theo phong cách tác giả mà không có sự đồng ý, đồng thời phản đối việc tạo ra âm nhạc nhằm thay thế sáng tác của con người.
Luật, hồ sơ sáng tạo và năng lực tự bảo vệ
Giải pháp không thể chỉ trông chờ vào cơ chế cấp phép. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung nhấn mạnh mỗi tác phẩm là tài sản trí tuệ; khi ý thức được giá trị đó, nghệ sĩ có thể chủ động tìm tư vấn pháp lý và học hỏi kinh nghiệm để bảo vệ quyền lợi, phát triển nghề nghiệp. Với người dùng, điều này cũng quan trọng: một hệ thống có cấp phép và trả quyền lợi minh bạch giúp việc tiếp cận âm nhạc hợp pháp rõ ràng hơn, thay vì để chi phí sáng tạo bị đẩy lên người làm nhạc. Phó cục trưởng Phạm Thị Kim Oanh lưu ý rằng tác giả dùng AI hỗ trợ sáng tác cần lưu lại quá trình làm việc và thể hiện dấu ấn cá nhân để có cơ sở được bảo hộ. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 bổ sung quy định liên quan đến AI, tạo khuôn khổ mới cho quản lý tập thể và phân phối tiền bản quyền. Đây là nền tảng cần thiết, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào khả năng thực thi và sự minh bạch của các bên.
Đổi mới chỉ bền vững khi tôn trọng quyền tác giả
Các đại biểu không xem AI là đối thủ phải loại bỏ. Tổng giám đốc VCPMC Đinh Trung Cẩn coi công nghệ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế cảm xúc và nhịp đập sáng tạo của nghệ sĩ; đại diện cơ quan quản lý cũng nhấn mạnh đổi mới phải tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền và các chủ thể liên quan. Quan điểm ấy thuyết phục hơn cả hai thái cực: cấm đoán công nghệ hoặc mặc nhiên cho phép doanh nghiệp dùng tác phẩm không xin phép, không bồi hoàn. Hợp tác quốc tế và chia sẻ thông tin giữa các nhà sáng tạo châu Á cũng được nêu là cách tăng sức mạnh cho thị trường khu vực. Nhưng thước đo cuối cùng phải là quy tắc cấp phép có thể thực hiện, hợp đồng công bằng và cơ chế phân phối quyền lợi rõ ràng. Nếu thiếu những điều đó, lời kêu gọi bảo vệ bản quyền chỉ dừng ở khẩu hiệu; nếu làm được, AI có thể phát triển mà không lấy đi giá trị lao động của người làm nhạc.
