Một tấm thiệp Gucci, một sân khấu Việt và cú vấp của bản quyền
Sự cố vi phạm bản quyền thời trang trong tiết mục “Chuyện chàng cô đơn” trên sân khấu Anh trai vượt ngàn chông gai là việc ê-kíp dàn dựng đã sử dụng gần như nguyên mẫu một thiết kế thiệp mời nhà hát pop-up của Gucci, ra đời từ 10 năm trước, để làm cổng cưới mà không xin phép, khiến chương trình phải công khai nhận lỗi và khẩn cấp xử lý hậu quả hình ảnh lẫn pháp lý. Đây không chỉ là một tranh cãi thẩm mỹ, mà là ví dụ điển hình cho ranh giới mong manh giữa “lấy cảm hứng” và sao chép, nhất là khi thời trang và giải trí đang giao thoa ngày càng chặt chẽ. Ngày 19/9, tiết mục của Nhà Lục Lạc lên sóng với phần sân khấu hoành tráng, nhận 2.450 điểm bình chọn và chiến thắng trước Nhà Hào Môn. Hai ngày sau, cộng đồng mạng đặt ảnh sân khấu cạnh tấm thiệp Gucci và chỉ ra sự giống nhau đến khó biện minh bằng từ “cảm hứng”. Từ khoảnh khắc đó, một concert triệu view bỗng gắn với cụm từ “thiết kế Gucci bị sao chép” – một cái giá hình ảnh mà không thương hiệu giải trí nào muốn trả.
Cách phản ứng nhanh của chương trình: tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ hay dập lửa?
Điểm đáng chú ý trong câu chuyện này là tốc độ và thái độ phản ứng của Anh trai vượt ngàn chông gai. Chỉ trong một ngày, cả Ban tổ chức lẫn Giám đốc nghệ thuật Vĩ Khang lần lượt lên tiếng nhận lỗi vi phạm bản quyền với thiết kế Gucci. Không vòng vo “trùng hợp”, không né tránh bằng cụm từ “lấy cảm hứng”, người đứng đầu khâu mỹ thuật thẳng thắn thừa nhận phần artwork đã “đi quá giới hạn của việc tham khảo mà trở thành một phần sao chép” khi chưa có quyền sử dụng. Ở góc độ quyền sở hữu trí tuệ, đây là cách xử lý hiếm thấy trong môi trường giải trí vốn quen với những lời giải thích mơ hồ. Ê-kíp công bố lộ trình rõ ràng: liên hệ Gucci để gửi lời xin lỗi chính thức, báo cáo sự việc và phối hợp giải quyết vấn đề bản quyền; đồng thời rà soát, làm mờ, cắt bỏ hình ảnh vi phạm trên các bản phát sóng. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Chúng tôi xin xác nhận sự cố vi phạm bản quyền đối với mẫu thiết kế thiệp mời… của thương hiệu Gucci trong tiết mục ‘Chuyện chàng cô đơn’…”, lời thừa nhận được đưa thẳng lên fanpage chương trình.
Thiết kế Gucci: từ thiệp mời nghệ thuật tới đạo cụ sân khấu
Điều làm câu chuyện vi phạm bản quyền thời trang này trở nên nhạy cảm là giá trị biểu tượng của chính thiết kế Gucci được sao chép. Tấm thiệp mời pop-up với khung nhà hát cổ điển, rèm vén hai bên và dải ruy băng xanh ở giữa từng được gửi đến khách dự show Gucci tại Milan vào chiều 21/9/2016, mở màn Tuần lễ thời trang năm đó. Nó thuộc giai đoạn Alessandro Michele làm giám đốc sáng tạo, thời kỳ Gucci nổi tiếng với những thiệp mời công phu được xem như tác phẩm nghệ thuật. Trên sân khấu “Chuyện chàng cô đơn”, phần cổng cưới gần như tái hiện nguyên bố cục: khung nhà hát, rèm, ruy băng, chỉ thay dòng chữ “Gucci Spring Summer 2017 Women’s Collection” bằng “Lục ♥ Lạc”. Về mặt thị giác, đây không còn là hình ảnh gợi cảm hứng, mà là một bản sao đã “đóng dấu” thương hiệu, dù chữ Gucci bị loại bỏ. Khi một thiết kế được định vị là tài sản sáng tạo của nhà mốt luxury, việc tái sử dụng không phép trong bối cảnh giải trí đại chúng vô tình biến đạo cụ thành bằng chứng vi phạm.
Hậu quả ngoài khung hình: khán giả, nghệ sĩ và nhà tài trợ cùng chịu ảnh hưởng
Việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là câu chuyện giữa nhà sản xuất và thương hiệu luxury, mà trực tiếp tác động đến khán giả, nghệ sĩ, lẫn nhà tài trợ. Khi Ban tổ chức cam kết chỉnh sửa hình ảnh vi phạm trên các bản phát lại, điều đó đồng nghĩa phải hậu kỳ lại từng khung hình có sân khấu, một quá trình mất thời gian và ảnh hưởng tới trải nghiệm xem chương trình. Những khoảnh khắc vốn được thiết kế để gây ấn tượng giờ có nguy cơ bị làm mờ hoặc cắt cúp, làm giảm sức mạnh cảm xúc của tiết mục. Trong hai ngày kể từ khi phát sóng, các clip đã bị cắt, reup và lan khắp mạng xã hội; việc gắn tiết mục của Nhà Lục Lạc với từ khóa “Gucci” theo cách không mong muốn trở thành vết nhơ truyền thông khó gỡ. Các nghệ sĩ – dù hoàn toàn không liên quan tới khâu thiết kế theo xác nhận của Ban tổ chức – lại là người đối diện trực tiếp với phản ứng dư luận. Rủi ro còn lan tới các thương hiệu tài trợ, vốn không muốn logo của mình xuất hiện chung khung hình với một vụ vi phạm bản quyền, nhất là trong một chương trình có concert, sản phẩm ăn theo và kho nội dung được khai thác lâu dài trên nền tảng số.
Bài học clearance: nếu muốn chơi lớn, phải tôn trọng luật chơi lớn
Từ góc nhìn quản trị sản xuất, câu hỏi quan trọng nhất không phải là “ai sai”, mà là “vì sao một thiết kế mang nguyên bố cục, thậm chí in lại cả hình dáng dải ruy băng của Gucci, lại đi qua mọi vòng duyệt để lên sóng”. Khi lỗi lọt qua nhiều tầng như vậy, đó là lỗ hổng hệ thống hơn là lỗi cá nhân. Chính vì thế, việc Ban tổ chức đề cập kỷ luật nhân sự và siết chặt quy trình kiểm duyệt bản quyền cho các tiết mục còn lại chỉ là bước đầu. Trong các thị trường điện ảnh và truyền hình phát triển, khâu clearance – đảm bảo mọi hình ảnh, tác phẩm, logo xuất hiện đều đã được cấp quyền hoặc không xâm phạm quyền của ai – là vị trí mà Hollywood không bao giờ để trống. Sự cố Anh trai vượt ngàn chông gai cho thấy khi giải trí Việt đã bước vào cuộc chơi nội dung lớn, crossover với thời trang cao cấp, thì không thể tiếp tục xem nhẹ pháp lý. Nếu muốn sân khấu mang hơi thở luxury, ê-kíp phải chịu trách nhiệm ở cấp độ luxury: tôn trọng bản quyền, kiểm duyệt thiết kế nghiêm ngặt và coi quyền sở hữu trí tuệ là một phần không thể tách rời của sáng tạo.
