Từ soi từng chứng từ đến quản lý rủi ro bằng Big Data
Quản lý rủi ro thuế dựa trên Big Data và trí tuệ nhân tạo là phương thức sử dụng kho dữ liệu hóa đơn điện tử, giao dịch tài chính và hoạt động doanh nghiệp để phân tích mẫu hành vi, phát hiện gian lận thuế, xếp hạng mức độ rủi ro và điều phối kiểm tra một cách tập trung, thay vì kiểm tra thủ công từng hồ sơ riêng lẻ. Chính sự bùng nổ kinh tế số với mô hình kinh doanh xuyên biên giới đã khiến cách làm cũ – đối chiếu sổ sách, kiểm tra dàn trải – trở nên lỗi thời. Khi giao dịch ngày càng nhiều và phức tạp, cơ quan thuế không còn lựa chọn nào khác ngoài việc biến dữ liệu thành công cụ quản trị rủi ro trung tâm. Việc Cục Thuế Hà Nội chủ động chuyển đổi sang Big Data quản lý rủi ro không chỉ là nâng cấp kỹ thuật; đó là tuyên bố rằng kỷ nguyên soi từng chứng từ đã kết thúc, nhường chỗ cho tư duy giám sát theo hệ sinh thái.
Dữ liệu lớn: vũ khí mới để truy vết gian lận và bảo vệ ngân sách
Điểm đáng chú ý là Cục Thuế Hà Nội không nói về chuyển đổi số như một khẩu hiệu, mà chứng minh bằng kết quả cụ thể. Trong 6 tháng đầu năm 2026, cơ quan này đã hoàn thành 6.297 cuộc kiểm tra, với tổng số xử lý và truy thu đạt 6.026 tỷ đồng. Đây không phải là nhờ tăng quân số kiểm tra, mà nhờ thay đổi cách chọn đối tượng: sàng lọc trên nền Big Data quản lý rủi ro. Cơ quan thuế đã chủ động xây dựng mạng lưới dữ liệu đa chiều, từ Hải quan, ngân hàng đến đơn vị cung cấp phần mềm kế toán, bán hàng, trung gian thanh toán và vận chuyển. Chính việc kết nối các “mắt xích” này tạo ra một bản đồ giao dịch đầy đủ, cho phép phát hiện sớm những bất thường mà kiểm tra thủ công khó thấy. Câu chuyện không chỉ là tăng thu, mà là dùng công nghệ thuế Việt Nam để bảo vệ nguồn thu ngân sách hiệu quả, có căn cứ dữ liệu.
AI và hóa đơn điện tử: từ nhận diện doanh nghiệp “ma” đến khoanh vùng rủi ro
Kho dữ liệu hóa đơn điện tử toàn quốc đang trở thành nền tảng cho một cách tiếp cận hoàn toàn mới: dùng AI hóa đơn điện tử để phát hiện gian lận thuế ngay trong chuỗi giao dịch. Cục Thuế cho biết nhiều đối tượng lập doanh nghiệp “ma”, thay đổi liên tục người đại diện, địa chỉ, tạo chuỗi giao dịch lòng vòng để hợp thức hóa hóa đơn, khấu trừ hoặc hoàn thuế sai quy định. Với phương thức kiểm tra từng hóa đơn riêng lẻ, gần như không thể nhìn ra toàn bộ mạng lưới này. Khi phân tích chuỗi hóa đơn điện tử, Hà Nội đã xây dựng sơ đồ hệ sinh thái doanh nghiệp vệ tinh chỉ lập ra để xuất khống hóa đơn, hợp thức hàng hóa, đặc biệt trong lĩnh vực vật liệu xây dựng cho các công trình lớn. Hệ thống phân tích dữ liệu và quản lý rủi ro hiện đã theo dõi, cảnh báo việc sử dụng hóa đơn điện tử đối với hơn 135.000 người nộp thuế; khoảng 31.000 người trong số này đã chủ động điều chỉnh kê khai, với tổng số thuế điều chỉnh trên 5.000 tỷ đồng.
Tập trung đúng đối tượng rủi ro, giảm sức ép lên doanh nghiệp tuân thủ
Điểm tích cực nhất của Big Data quản lý rủi ro là giúp cơ quan thuế không còn phải “quét” dàn hàng ngang, gây áp lực không cần thiết lên doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật. Thay vào đó, dữ liệu cho phép khoanh đúng những điểm nóng. Đến cuối tháng 6/2026, hệ thống đã xác định hơn 126.000 người nộp thuế có mức độ rủi ro cao để tập trung nguồn lực kiểm tra, đồng thời hơn 400 hồ sơ có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng được chuyển sang cơ quan điều tra xử lý. Việc nghiên cứu ứng dụng AI hướng tới nâng cao khả năng lựa chọn đúng đối tượng và đúng giao dịch cần phân tích, kiểm tra, qua đó sử dụng hiệu quả nguồn lực và giảm tác động với doanh nghiệp hợp pháp. Về phía người nộp thuế, quản lý rủi ro không còn là chuyện “bị kiểm tra”, mà trở thành yêu cầu phải chủ động phòng ngừa sai sót, bởi mọi bất thường đều có thể được ghi nhận trong dữ liệu hóa đơn điện tử.
Bước tiếp theo của công nghệ thuế: AI dự báo thu và đánh giá sức khỏe doanh nghiệp
Việc dùng dữ liệu để phát hiện gian lận thuế mới là nửa chặng đường; nửa còn lại là dùng công nghệ để dự báo và ngăn rủi ro từ sớm. Cơ quan thuế đang khẩn trương hoàn thiện Giai đoạn 1 Dự án “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo điều hành thu NSNN và đánh giá sức khỏe doanh nghiệp trên địa bàn thành phố Hà Nội”, dự kiến đưa vào vận hành trong những tháng cuối năm 2026. Trên nền tảng dữ liệu hóa đơn điện tử và kinh nghiệm quản lý rủi ro, các mô hình AI sẽ kết hợp học máy, phát hiện bất thường, phân tích đồ thị và mô hình ngôn ngữ lớn để nâng cao năng lực phân tích dữ liệu, hỗ trợ công chức thuế đánh giá rủi ro toàn diện hơn. Trong bối cảnh hành vi gian lận ngày càng tinh vi, đây không chỉ là dự án công nghệ thuế Việt Nam, mà là bước thiết lập “hệ miễn dịch dữ liệu” cho ngân sách: khi dữ liệu được kết nối và phân tích sâu, nguồn thu được bảo vệ tốt hơn, doanh nghiệp tuân thủ có môi trường cạnh tranh công bằng hơn.
