“Không đường” không đồng nghĩa vô hại: Cái bẫy tâm lý của người ăn kiêng
Sản phẩm không đường là nhóm thực phẩm và đồ uống được quảng cáo là không bổ sung đường tinh luyện hoặc dùng đường ăn kiêng, thường nhắm tới người giảm cân, người tiểu đường và người quan tâm sức khỏe, nhưng trên thực tế vẫn có thể chứa chất tạo ngọt nhân tạo, đường tự nhiên và lượng calo không hề thấp như tưởng tượng. Các loại nước ngọt không đường, đồ uống “zero đường”, sữa chua ăn kiêng hay thực phẩm ăn kiêng dùng đường ăn kiêng ngày càng phổ biến vì được xem là lựa chọn “lành mạnh” hơn so với sản phẩm nhiều đường. Nhưng khi quá tin vào chữ “zero”, người tiêu dùng dễ uống và ăn nhiều hơn, vô tình rơi vào bẫy đường ẩn và chất tạo ngọt nhân tạo mà không hề biết. Vấn đề không chỉ là lượng đường, mà là tổng thể cách chúng ta đọc nhãn dinh dưỡng, hiểu thành phần và sử dụng chúng trong đời sống hàng ngày.
Chất tạo ngọt nhân tạo: Giảm đường nhưng chưa chắc tốt cho sức khỏe
Các sản phẩm không đường hiện nay thường thay đường bằng chất tạo ngọt nhân tạo để giảm calo và đáp ứng nhu cầu thực phẩm ăn kiêng. Aspartame, saccharin, acesulfame-K, erythritol, xylitol, sorbitol hay tagatose là những cái tên xuất hiện dày đặc trong nước ngọt không đường, nước tăng lực, sữa chua ít calo, bánh kẹo “diet” và nhiều thực phẩm siêu chế biến khác. Một nghiên cứu trên hơn 12.700 người trưởng thành cho thấy nhóm tiêu thụ nhiều chất tạo ngọt nhân tạo có tốc độ suy giảm nhận thức nhanh hơn khoảng 62% so với nhóm sử dụng ít nhất, tương đương khoảng 1,6 năm lão hóa não “dư”. Đây là câu trích dẫn nên suy nghĩ kỹ: "Nhóm sử dụng nhiều chất tạo ngọt nhất có tốc độ suy giảm nhận thức nhanh hơn khoảng 62%". Một số nghiên cứu khác cũng ghi nhận việc dùng nhiều chất tạo ngọt nhân tạo có thể liên quan tăng insulin lúc đói, kiểm soát đường huyết kém hơn và nguy cơ bệnh tim mạch chuyển hóa cao hơn. Dù chưa chứng minh quan hệ nhân quả, rõ ràng chúng không vô hại như quảng cáo.
Khi “Zero” vẫn có đường: Đường ẩn và trò chơi ngôn từ trên nhãn
Điều nhiều người không biết là: sản phẩm mang nhãn "Zero" không bắt buộc phải hoàn toàn không có đường. Một số thực phẩm “Zero” vẫn chứa lượng đường đáng kể từ sữa, trái cây hoặc các nguyên liệu tự nhiên khác, dù nhà sản xuất không bổ sung thêm đường tinh luyện. Các ví dụ điển hình là đồ uống sữa chua hoặc phết trái cây “Zero” vẫn có từ 4% đến gần 8% đường do đường trong sữa, nước ép trái cây hay trái cây cô đặc. Các sản phẩm này thường in thêm dòng "không bổ sung đường" hoặc "chứa đường tự nhiên", nhưng chữ "Zero" lại dễ làm người mua hiểu thành “không đường” hoàn toàn. Điều này hợp pháp vì hiện chưa có định nghĩa pháp lý rõ ràng về từ "Zero" trên bao bì thực phẩm. Nói cách khác, "Zero" là một chiêu tiếp thị giàu sức gợi, nhưng nghèo tính minh bạch.
Đọc nhãn dinh dưỡng: Cách bóc mẽ đường ẩn trong sản phẩm không đường
Muốn tránh bẫy đường ẩn, không thể chỉ đọc dòng chữ "không đường" hay "Zero" trên mặt trước bao bì. Hãy lật sản phẩm lại, tìm bảng nhãn dinh dưỡng và nhìn vào mục carbohydrate: phần “trong đó có đường” mới là con số bạn cần để biết tổng lượng đường, kể cả đường tự nhiên. Tiếp theo, xem kỹ danh sách thành phần: nếu thấy các chất tạo ngọt nhân tạo như aspartame, saccharin, acesulfame-K, erythritol, xylitol, sorbitol… nghĩa là bạn đang dùng một dạng đường ăn kiêng chứ không phải thực phẩm “trong sạch”. Ngoài ra, cần chú ý các cụm từ “không bổ sung đường” hoặc “chứa đường tự nhiên”; chúng chỉ nói rằng không thêm đường tinh luyện, chứ không đảm bảo sản phẩm ít đường. Quan trọng hơn, hãy so sánh khẩu phần: 4 g đường trên 100 g nghe có vẻ thấp, nhưng nếu cả chai là 750 g thì tổng lượng đường đã thành con số đáng kể.
Chiến lược chọn thực phẩm ăn kiêng an toàn hơn: Ít phụ thuộc vào chữ “Zero”
Thực phẩm ăn kiêng không xấu, nhưng dựa hoàn toàn vào chúng là một chiến lược thiếu an toàn. Tại Việt Nam, các sản phẩm sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo đã len vào đủ loại đồ uống đóng chai, sữa chua ít đường, bánh kẹo và thực phẩm dành cho người ăn kiêng hoặc kiểm soát cân nặng. Nếu thường xuyên uống nước ngọt không đường, đồ uống giảm cân hoặc sử dụng thực phẩm siêu chế biến chứa chất tạo ngọt, người tiêu dùng được khuyến nghị nên đọc kỹ thành phần sản phẩm, đa dạng nguồn thực phẩm và ưu tiên lựa chọn tự nhiên hơn như nước lọc, trà không đường hoặc trái cây tươi. Một câu đáng nhớ: "Việc đọc kỹ thành phần, sử dụng ở mức hợp lý và ưu tiên chế độ ăn uống cân bằng vẫn là cách tiếp cận an toàn hơn". Thay vì tin vào từ khóa tiếp thị, hãy tập trung vào bữa ăn thật: ngũ cốc nguyên hạt, rau, trái cây nguyên quả, protein lành mạnh. Sản phẩm không đường chỉ nên là công cụ phụ trợ, không phải nền tảng của chế độ ăn.
