Từ khung pháp lý đến phiên giao dịch đầu tiên: thị trường carbon Việt Nam là gì?
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế cho phép các doanh nghiệp mua bán hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon trên một sàn giao dịch tập trung, dựa trên hệ thống kiểm kê khí nhà kính và dữ liệu được quản lý thống nhất, nhằm khuyến khích giảm phát thải với chi phí phù hợp và hỗ trợ chuyển đổi xanh doanh nghiệp trong dài hạn. Điều đáng chú ý là chúng ta đã bước qua giai đoạn nói về chính sách và bắt đầu thử xem thị trường vận hành ra sao. Ngày 29/6, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm, tạo nền tảng trao đổi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Sau hơn 2 tháng, hệ thống giao dịch carbon được đánh giá hoạt động ổn định và kết nối với Hệ thống đăng ký quốc gia, bảo đảm dữ liệu hạn ngạch phát thải được cập nhật xuyên suốt. Những bước đi đầu này không phải để "thử cho biết", mà để kiểm chứng liệu thiết kế chính sách có phù hợp với thực tế sản xuất – kinh doanh hay không.
Con số biết nói: 92 tổ chức tham gia và những gì thị trường đã thể hiện
Quy mô thử nghiệm của thị trường carbon Việt Nam tuy còn nhỏ, nhưng các con số ban đầu đủ cho thấy tiềm năng lẫn giới hạn. Hệ thống đăng ký quốc gia hiện đang quản lý khoảng 510 triệu tCO₂e hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2025-2026, với 92 tổ chức đăng ký tham gia, chủ yếu trong các ngành thép, xi măng và nhiệt điện. Trong phiên giao dịch đầu tiên ngày 29/6, mã hạn ngạch VN2025 đạt khối lượng 1.210 tCO₂e, giá đóng cửa 130.000 đồng/tCO₂e và tổng giá trị giao dịch 161,66 triệu đồng. Đây là câu trả lời trực tiếp cho câu hỏi liệu thị trường có giao dịch thực hay chỉ tồn tại trên giấy. Một câu trích đáng chú ý là: "Sau hơn 2 tháng vận hành thí điểm, hệ thống giao dịch carbon đang hoạt động ổn định và kết nối với Hệ thống đăng ký quốc gia của Bộ Nông nghiệp và Môi trường". Sự ổn định về kỹ thuật là điều kiện cần, nhưng quan trọng hơn là khối lượng giao dịch phải phản ánh nhu cầu thực sự của doanh nghiệp. Hiện sự tham gia còn tập trung ở các ngành phát thải lớn, cho thấy thị trường mới chạm đến phần "nghĩa vụ" nhiều hơn là phần "cơ hội".
Minh bạch dữ liệu: điều kiện sống còn để tín chỉ carbon thử nghiệm không trở thành "giấy tờ"
Nếu tiền tệ cần niềm tin để lưu thông, tín chỉ carbon càng cần dữ liệu minh bạch để tránh trở thành những con số khó kiểm chứng. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhấn mạnh: thị trường carbon chỉ phát huy hiệu quả khi được vận hành minh bạch, có trách nhiệm và dựa trên dữ liệu đáng tin cậy. Điều này không phải khẩu hiệu; đây là ranh giới giữa một cơ chế giúp giảm phát thải thực sự và một sàn buôn bán "ảo" gây mất niềm tin của doanh nghiệp lẫn nhà đầu tư. Vì thế, nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định theo tiêu chuẩn quốc tế, với dữ liệu được quản lý thống nhất, có khả năng kiểm tra và tránh tính trùng kết quả giảm phát thải. Nhiều chuyên gia kinh tế cũng đề xuất phải xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, công khai nguồn gốc và giá giao dịch tín chỉ carbon, đồng thời để tổ chức độc lập thực hiện đo đạc, báo cáo, thẩm định và có cơ chế xử lý gian lận. Nếu không làm rõ từng tCO₂e giảm phát thải đến từ đâu, việc chuyển đổi xanh doanh nghiệp sẽ bị nghi ngờ, còn thị trường carbon khó tránh khỏi khủng hoảng niềm tin.
Từ kiểm kê khí nhà kính đến chiến lược chuyển đổi xanh doanh nghiệp
Thị trường carbon không chỉ là chỗ để doanh nghiệp "mua – bán hạn ngạch cho đủ"; nó buộc từng nhà máy, từng dây chuyền phải soi lại dấu chân carbon của mình. Cơ quan quản lý đã yêu cầu kiểm soát phát thải từ khâu chuẩn bị đầu tư và trong toàn bộ vòng đời sản phẩm, đồng thời nhấn mạnh doanh nghiệp phải chủ động kiểm kê phát thải, xây dựng kế hoạch cắt giảm và đầu tư công nghệ phát thải thấp. Đây là bước chuyển rõ rệt: giảm phát thải không còn là việc "nộp báo cáo" mà trở thành phần trong chiến lược vận hành. Câu chuyện của một doanh nghiệp cụ thể cho thấy điều này không chỉ là lý thuyết. Đại diện Tập đoàn TH cho biết đơn vị này kiểm kê khí nhà kính tại nhà máy và đối với từng sản phẩm, từ đó xác định công đoạn phát thải lớn để cải tiến công nghệ, sử dụng năng lượng hiệu quả, tăng năng lượng tái tạo và tận dụng phụ phẩm theo hướng tuần hoàn. Kết quả là 2 nhà máy và 11 sản phẩm đã đạt chứng nhận trung hòa carbon, góp phần hình thành hệ thống quản trị phát thải xuyên suốt, giảm chi phí tài nguyên, đáp ứng yêu cầu của đối tác và tạo nền tảng tham gia thị trường carbon lâu dài. Đây là hình mẫu cho chuyển đổi xanh doanh nghiệp: ưu tiên giảm phát thải trực tiếp, sau đó mới dùng tín chỉ carbon để bù đắp phần còn lại.
Diễn đàn Carbon Việt Nam: bước ngoặt từ chính sách sang hành động và những việc phải làm tiếp
Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề "Từ chính sách đến hành động" không chỉ là nơi trình bày thành tích; nó là chỉ dấu cho thấy thời kỳ thử nghiệm trên giấy đã kết thúc. Tại đây, đại diện cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và chuyên gia cùng trao đổi về điều kiện đưa thị trường carbon vào thực tiễn, từ thể chế, hạ tầng kỹ thuật đến vai trò của các bên tham gia. Thứ trưởng Lê Công Thành khẳng định Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, hạ tầng và cơ chế vận hành, hướng tới thị trường minh bạch, hiệu quả, từng bước hội nhập quốc tế và đóng góp vào mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Điểm đáng bàn là cách nhìn nhận nghĩa vụ giảm phát thải. Thứ trưởng kêu gọi doanh nghiệp không xem giảm phát thải là gánh nặng, mà coi đó là cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh, tạo giá trị mới và tiếp cận dòng vốn xanh. Qua cơ chế thị trường, doanh nghiệp có thêm cơ sở lựa chọn phương án giảm phát thải với chi phí phù hợp, huy động nguồn lực tài chính, công nghệ và thích ứng với các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe tại thị trường xuất khẩu. Nếu giai đoạn thí điểm hiện nay xử lý tốt những vướng mắc về dữ liệu, kỹ thuật và chi phí, thị trường carbon sẽ không chỉ là công cụ tuân thủ mà trở thành đòn bẩy cho chuyển đổi xanh doanh nghiệp quy mô toàn nền kinh tế.
