Thị trường carbon Việt Nam là gì và vì sao giai đoạn thí điểm này quan trọng?
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế kinh tế cho phép doanh nghiệp mua bán hạn ngạch phát thải và tín chỉ phát thải khí nhà kính trên một sàn giao dịch carbon tập trung, gắn với hệ thống đăng ký quốc gia, nhằm giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và tạo động lực thị trường cho mục tiêu giảm phát thải. Sau nhiều năm tập trung xây dựng chính sách, khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon đã cơ bản hình thành. Bước ngoặt là ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm, mở nền tảng trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Đây không chỉ là một sự kiện kỹ thuật; nó đánh dấu chuyển dịch từ đối thoại sang hành động, biến cam kết giảm phát thải thành nghĩa vụ có giá, có thưởng, có phạt trên thị trường.
Theo Phó Giám đốc Phòng Thị trường Chứng khoán phái sinh HNX Trần Trọng Kiên, sau hơn hai tháng vận hành thí điểm, hệ thống giao dịch carbon đã hoạt động ổn định. Việc kết nối đồng bộ với Hệ thống đăng ký quốc gia của Bộ Nông nghiệp và Môi trường giúp dữ liệu về hạn ngạch được cập nhật xuyên suốt từ phân bổ đến giao dịch. Nói cách khác, thị trường carbon Việt Nam đã rời khỏi phòng họp chính sách để bước vào phòng máy giao dịch – và đó là bước chuyển mà doanh nghiệp không thể bỏ qua nếu muốn tồn tại trong trật tự thương mại mới dựa trên tiêu chí xanh.
Hai tháng vận hành: 92 doanh nghiệp, 510 triệu tCO₂e và bức tranh thanh khoản ban đầu
Sau hai tháng, thành tích của thị trường carbon Việt Nam không nằm ở khối lượng giao dịch ồn ào, mà ở việc dựng xong “đường ray” cho một công cụ kinh tế mới. Hệ thống đăng ký quốc gia đang quản lý khoảng 510 triệu tấn CO₂ tương đương hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2025–2026. Đã có 92 tổ chức đăng ký tham gia thị trường, chủ yếu thuộc ba ngành phát thải lớn là thép, xi măng và nhiệt điện. Điều đó cho thấy các “ông lớn” phát thải đã bước vào sân chơi, dù họ vẫn còn thăm dò.
Trong phiên giao dịch đầu tiên ngày 29/6, mã hạn ngạch VN2025 ghi nhận khối lượng 1.210 tCO₂e, giá đóng cửa 130.000 đồng/tCO₂e, giá cao nhất 136.000 đồng/tCO₂e, với tổng giá trị giao dịch 161,66 triệu đồng. Con số này còn nhỏ so với quy mô 510 triệu tCO₂e đăng ký, nhưng nó cho thấy thị trường đã có giá, có người mua bán, và quan trọng hơn là hạ tầng kỹ thuật – từ lưu ký tại VSDC đến cơ chế thanh toán T+0 – đã vận hành trơn tru. Trong giai đoạn thí điểm, thị trường áp dụng với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn trong các lĩnh vực nhiệt điện, sắt thép và xi măng, nên mức thanh khoản hạn chế là điều dễ hiểu; vấn đề là đà tăng trưởng tiếp theo.
Từ kiểm kê khí nhà kính tới chiến lược giao dịch: doanh nghiệp không còn đường lùi
Đối với doanh nghiệp, thị trường carbon không phải trò chơi tài chính mới lạ, mà là phần tiếp theo của nghĩa vụ kiểm kê khí nhà kính. Trong giai đoạn tuân thủ 2025–2026, doanh nghiệp phải nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính trước ngày 1/12/2027 và hoàn thành nộp trả hạn ngạch trước ngày 31/12/2027. Từ chỗ coi kiểm kê là thủ tục hành chính, nhiều doanh nghiệp sẽ buộc phải nhìn lại kế hoạch sản xuất và đầu tư công nghệ vì mỗi tấn CO₂e giờ đã gắn với hạn ngạch và giá trên sàn giao dịch carbon.
Cơ chế phân bổ trong giai đoạn thí điểm khá “dễ chịu”: toàn bộ hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí 100% cho các doanh nghiệp thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sắt thép và xi măng. Nhưng “dễ chịu” không đồng nghĩa vô điều kiện. Nếu phát thải vượt hạn ngạch, doanh nghiệp phải lựa chọn giữa mua thêm hạn ngạch hoặc dùng tín chỉ carbon để bù trừ, với giới hạn tín chỉ không vượt quá 30% hạn ngạch được phân bổ. Doanh nghiệp cũng được vay tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp. Cơ chế này buộc doanh nghiệp phải so sánh chi phí: tiếp tục sản xuất với công nghệ cũ và trả tiền cho phần phát thải, hay đầu tư giảm phát thải để tiết kiệm hạn ngạch và có thể bán phần dư trên sàn giao dịch carbon.
Thị trường carbon chỉ cất cánh khi dữ liệu minh bạch và tài chính xanh ngân hàng thực sự vào cuộc
Giao dịch carbon hai tháng qua cho thấy rõ một thực tế: khi thị trường mới ở giai đoạn thí điểm, thanh khoản và niềm tin vẫn là điểm nghẽn. Các diễn giả tại Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” nhấn mạnh rằng thị trường carbon Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn xây dựng chính sách sang tổ chức vận hành trên thực tế. Nhưng muốn tiến thêm một bước – từ “nghĩa vụ carbon” sang “tài sản carbon” – thì dữ liệu và tín chỉ phát thải khí nhà kính phải minh bạch đến mức ngân hàng có thể coi chúng là tài sản có thể định giá, thay vì một khoản chi phí bắt buộc.
Thanh khoản hiện vẫn là vấn đề nổi cộm: quy mô giao dịch xanh còn nhỏ, phát hành riêng lẻ chiếm ưu thế, thị trường thứ cấp hạn chế. Khi giá tín chỉ và khả năng chuyển nhượng chưa ổn định, việc doanh nghiệp dùng vốn vay ngân hàng để mua tín chỉ carbon nhằm bù trừ phát thải rất khó triển khai rộng. Về phía các tổ chức tín dụng, một khoản tài chính xanh ngân hàng không chỉ được thẩm định về khả năng trả nợ, mà còn phải chứng minh mục đích sử dụng vốn, tiêu chí xanh và tác động môi trường được đo lường, báo cáo. Với tín chỉ carbon, ngân hàng còn phải xét tính pháp lý, chất lượng tín chỉ, thanh khoản và dòng tiền. Nói cách khác, muốn “mở đường” cho dòng vốn ngân hàng vào thị trường tín chỉ carbon, nhà quản lý phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu, bảo đảm minh bạch để giảm rủi ro cho bên cấp vốn.
Từ công cụ tuân thủ tới động lực kinh tế cho chuyển đổi xanh
Điểm đáng mừng là nhà nước không dừng lại ở việc khai trương sàn giao dịch carbon, mà xác định đây là công cụ kinh tế dài hạn cho mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, thị trường carbon sẽ giúp doanh nghiệp lựa chọn giải pháp giảm phát thải với chi phí hợp lý và nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế. Trong thời gian tới, cơ quan quản lý sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và tăng đối thoại với doanh nghiệp để hoàn thiện cơ chế vận hành thị trường.
Nhưng để thị trường carbon Việt Nam không dừng ở vai trò “sân tập” cho các ngành phát thải lớn, cần một cách nhìn mới: coi hạn ngạch và tín chỉ phát thải khí nhà kính là tài sản chiến lược trong kế hoạch kinh doanh. Khi doanh nghiệp chuyển từ tâm thế bị buộc phải giảm phát thải sang chủ động tạo giá trị từ hoạt động giảm phát thải, thị trường sẽ có chiều sâu. Khi đó, sự tham gia của tài chính xanh ngân hàng không chỉ giúp doanh nghiệp có nguồn vốn để đầu tư công nghệ sạch, mà còn tạo thêm lớp nhà đầu tư, nâng thanh khoản và kỷ luật thị trường. Hai tháng thí điểm là quá ngắn để đánh giá thành công, nhưng đủ dài để thấy rằng nếu không kiên quyết với minh bạch dữ liệu và kỷ luật tài chính, thị trường carbon sẽ mãi chỉ là công cụ tuân thủ, không trở thành động lực kinh tế cho chuyển đổi xanh.
