Khi hiệu sách đóng cửa, sách bắt đầu lên đường
Bán sách lưu động là cách đưa sách đến tận cộng đồng thay vì đợi độc giả tìm đến một cửa hàng cố định, biến mỗi điểm dừng thành cơ hội gặp gỡ và khơi gợi thói quen đọc. Sau khi nhà sách Cá Chép cuối cùng trên đường Võ Văn Tần, TP.HCM đóng cửa vào tháng 6, ông Trần Đại Thắng chọn cách tiếp tục câu chuyện bằng một chiếc xe tải chở sách. Chuyến đi xuyên Việt khởi hành ngày 15/7, dự kiến kéo dài một năm và kết thúc vào tháng 7/2027. Đây không chỉ là một phương án thay thế cho cửa hàng đã đóng cửa. Đó còn là lời đáp có chủ ý trước thực tế khách hàng ngày càng mua sách trực tuyến, trong khi ông Thắng không còn đủ thời gian và sự tập trung để điều hành hiệu sách. Thay vì cố níu giữ mô hình cũ, ông đưa sách đến những nơi có ít hiệu sách, nơi một chiếc xe đỗ lại có thể mở ra cuộc gặp mà một trang bán hàng trực tuyến khó lòng tái tạo.
Giá trị của chuyến xe nằm ở người bất ngờ mua sách
Một câu chuyện bên quán cà phê cho thấy vì sao hành trình này đáng chú ý hơn doanh số của một điểm bán. Ông Thắng gọi hai vị khách trẻ quay lại trò chuyện; một người vừa nói mình không đọc sách sau đó vẫn mua một cuốn với giá 10.000 đồng, giảm từ giá gốc 45.000 đồng. Với ông, điều đáng mừng là người chưa có thói quen đọc đã mang sách về nhà, chứ không phải khoản thu. Cách tiếp cận ấy có sức thuyết phục: khi sách đến gần người đọc, cuộc trò chuyện có thể bắt đầu trước cả nhu cầu mua. Ông cũng cho rằng người thực sự muốn đọc không nên phải bỏ cuốn sách yêu thích chỉ vì không đủ tiền mua. Đến giữa tháng 10, xe đã dừng tại 27 địa điểm; hành trình gần đây đi qua Nam Định và dự kiến tiếp tục đến Thái Bình. Những con số ấy cho thấy bán sách lưu động không phải một màn dạo chơi, mà là nỗ lực bền bỉ để tạo thêm điểm chạm giữa sách và công chúng.
Một hiệu sách di động cũng cần cộng đồng
Chiếc xe không chỉ chở sách mà còn mang theo những kỹ năng gắn với hành trình làm sách của ông Thắng. Là họa sĩ và nhà xuất bản, ông trực tiếp vẽ bìa theo yêu cầu; tại Đà Nẵng, ông đã vẽ tay 22 bìa cho độc giả. Người dân ở một số điểm dừng còn giúp chuyển thùng, sắp xếp gian hàng và hỗ trợ bán sách. Những việc tưởng nhỏ ấy biến xe thành một không gian gặp gỡ, thay vì một quầy hàng ghé qua rồi rời đi. Tuy vậy, mô hình này cũng có giới hạn thực tế: nhiên liệu, chỗ ở và tiền lương vẫn là chi phí phải tính, còn lượng khách mỗi nơi không thể bảo đảm. Ông Thắng vay ngân hàng khoảng 1,2 tỉ đồng để mua xe; doanh thu bán sách góp vào chi phí sinh hoạt và vận hành, còn Công ty sách Đông A đảm nhận lương nhân viên cùng khoản trả nợ xe. Khuyến đọc cộng đồng vì thế cần cả thiện chí lẫn cách duy trì hoạt động lâu dài.
Cá Chép không còn ở một địa chỉ, nhưng vẫn tiếp tục bơi
Hành trình của ông Thắng được truyền thông quốc tế chú ý, nhưng sức nặng của câu chuyện không nằm ở sự lạ mắt của một hiệu sách trên xe. Nó nằm ở câu hỏi căn bản hơn: sách sẽ đến với ai nếu chỉ chờ người đọc tự tìm đến? Một chiếc xe dừng ở quán cà phê, một cuộc trò chuyện với người chưa quen đọc, hay một bìa sách được vẽ riêng đều làm cho việc tiếp cận sách trở nên gần gũi và có tính cá nhân. Các dự án xe sách cũng có thể kết hợp bán sách với hoạt động cộng đồng để người dân gặp gỡ và chia sẻ tình yêu đọc sách. Ông Thắng nói nhà sách Cá Chép có thể đã đóng cửa tại địa điểm cố định, nhưng câu chuyện chưa kết thúc: Cá Chép chỉ tạm dừng lại, chứ chưa bao giờ ngừng bơi. Đó là một hình ảnh đẹp, nhưng cũng là lời nhắc rằng khuyến đọc không thể chỉ dựa vào hoài niệm về hiệu sách; nó cần những người sẵn sàng đưa sách đến gần đời sống thường ngày.
