Chăm sóc người cao tuổi không thể chỉ trông vào gia đình
Chăm sóc người cao tuổi là việc đáp ứng nhu cầu sức khỏe, sinh hoạt và tinh thần của người già, từ hỗ trợ hằng ngày đến chăm sóc dài hạn, để họ có thể sống an toàn và có phẩm giá. Đây không còn là chuyện riêng của từng gia đình: già hóa dân số đang diễn ra nhanh trong khi số người có thể trực tiếp chăm nom ngày một ít.
Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số năm 2011; đến năm 2025, cả nước có 14,8 triệu người cao tuổi, chiếm 14,5% dân số. Dự báo đến năm 2034, Việt Nam sẽ trở thành quốc gia có dân số già. Tuổi thọ tăng là một thành tựu, nhưng khoảng cách giữa tuổi thọ trung bình 74,7 năm và khoảng 65,4 năm sống khỏe mạnh cho thấy nhiều người sẽ cần hỗ trợ trong một thời gian dài. Chính sách chăm sóc vì thế phải đi trước nhu cầu, thay vì chờ gia đình kiệt sức mới tìm cách ứng phó.
Gia đình nhỏ, khoảng cách xa, việc chăm nom đứt quãng
Mô hình gia đình hạt nhân khiến ít người cùng chia sẻ trách nhiệm hơn trước. Số người bình quân mỗi hộ giảm từ 3,8 người năm 2009 xuống 3,5 người năm 2024; trong khi 63,3% người cao tuổi sống ở nông thôn, nơi điều kiện vật chất còn khó khăn. Khi con cái đi làm xa hoặc bận rộn với công việc, những việc tưởng nhỏ như đưa cha mẹ đi khám, theo dõi thuốc men hay hỗ trợ sinh hoạt mỗi ngày trở nên khó duy trì.
Nghịch lý nằm ở chỗ phần lớn người cao tuổi muốn được chăm sóc lâu dài tại nơi mình sinh sống, nhưng dịch vụ tại nhà và cộng đồng vẫn hạn chế. Năm 2019, gần 4 triệu người cao tuổi cần giúp đỡ trong sinh hoạt hằng ngày; đến năm 2049, con số này được dự báo gần 10 triệu trong tổng số khoảng 33,5 triệu người cao tuổi. Gọi việc chăm sóc là bổn phận của con cái không thể lấp đầy khoảng trống về thời gian, kỹ năng và dịch vụ.
Phụ nữ không thể tiếp tục gánh phần việc mặc định
Trong nhiều gia đình, chăm sóc người già vẫn được xem là việc của phụ nữ, dù họ đồng thời phải làm việc kiếm sống và chăm lo các thành viên khác. Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc, phụ nữ chiếm gần 70% số người chăm sóc người cao tuổi trong gia đình. Phần lớn người chăm sóc dựa vào kinh nghiệm, chưa được trang bị kỹ năng cơ bản; đó là gánh nặng chăm sóc vừa tốn sức, vừa có thể ảnh hưởng đến việc làm, thu nhập và sức khỏe của chính họ.
Giải pháp không phải là giảm trách nhiệm của con cái, mà là chấm dứt cách hiểu rằng trách nhiệm ấy mặc nhiên thuộc về con gái, con dâu hoặc người vợ. Nam giới cần tham gia thực chất hơn; cả nam lẫn nữ cần được học kỹ năng chăm sóc. Gia đình cũng cần có thông tin rõ ràng về hỗ trợ y tế, chăm sóc tại nhà và các dịch vụ chuyên nghiệp phù hợp. Chia sẻ trách nhiệm phải bắt đầu từ trong nhà, nhưng không thể dừng ở đó.
Điểm chăm sóc ban ngày là một phần của lời giải
Ngày 15/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 168/2026/NĐ-CP, quy định chi tiết một số điều và biện pháp tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Dân số. Nghị định quy định điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày tại cộng đồng là mô hình thuộc trạm y tế, theo hình thức “sáng đi, tối về”. Mô hình này có thể giúp người cao tuổi được chăm sóc, hỗ trợ sinh hoạt trong ngày, còn gia đình đón người thân về nhà vào cuối ngày.
Đây là hướng đi thiết thực, nhưng một mô hình đơn lẻ chưa đủ tạo thành hệ thống. Điểm chăm sóc cần được kết nối với trạm y tế, dịch vụ xã hội, hỗ trợ tại nhà và cơ sở chăm sóc chuyên nghiệp có chi phí phù hợp. Mục tiêu nên là một mạng lưới liên tục, đáp ứng khác nhau theo mức độ tự chủ và điều kiện của từng người cao tuổi. Chuẩn bị sức khỏe, tài chính và tâm lý cho tuổi già cũng cần bắt đầu sớm, thay vì chỉ đặt ra khi cha mẹ đã cần chăm sóc thường xuyên.
Chăm sóc là trách nhiệm chung, không phải phép thử của tình thân
Tình thân vẫn là nền tảng quan trọng, nhưng không nên biến sự hy sinh của một người phụ nữ thành thước đo lòng hiếu thảo. Khi con cái sống xa, gia đình nhỏ và bệnh tật kéo dài, hỗ trợ người cao tuổi cần sự phối hợp cụ thể giữa người thân, cộng đồng, cơ sở y tế và chính sách công. Nếu dịch vụ không sẵn có, lời kêu gọi phụng dưỡng chỉ chuyển áp lực sang những người vốn đã gánh phần lớn việc chăm nom.
Kết luận cần rõ ràng: chăm sóc người cao tuổi không thể dựa chủ yếu vào lao động không lương của phụ nữ. Gia đình phải cùng chia việc, cộng đồng phải có dịch vụ gần nơi người già sinh sống, còn ngành y tế và chính quyền cần kết nối các hình thức hỗ trợ. Chia sẻ trách nhiệm không làm tình thân yếu đi; trái lại, đó là điều kiện để người cao tuổi được chăm sóc tốt hơn và người chăm sóc không phải đánh đổi sức khỏe, công việc hay cuộc sống của mình.
