Tăng huyết áp: “kẻ sát thủ thầm lặng” và con số 15% đáng báo động
Tăng huyết áp là tình trạng áp lực trong mạch máu thường xuyên cao hơn mức bình thường 120/80 mmHg, âm thầm làm tổn thương mạch máu, tim, não, thận và nhiều cơ quan khác, khiến người bệnh dễ bị đột quỵ, suy tim và tử vong nếu không được phát hiện, điều trị và kiểm soát huyết áp lâu dài.
Điểm mấu chốt không phải là chúng ta có tăng huyết áp hay không, mà là có kiểm soát huyết áp được hay không. Hiện nay, tỷ lệ kiểm soát tăng huyết áp ở người trưởng thành 30-79 tuổi mắc bệnh tại Việt Nam chỉ khoảng 15% – đồng nghĩa 85% còn lại đang sống chung với quả bom nổ chậm trong cơ thể. Một số điều tra ghi nhận tỷ lệ được kiểm soát hiệu quả chỉ khoảng 11,2%, hơn 40% người tăng huyết áp không biết mình mắc bệnh, và chỉ 30% dùng thuốc đầy đủ. Đây không còn là vấn đề cá nhân mà là một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng, khi tăng huyết áp là nguyên nhân hàng đầu gây đột quỵ và suy tim.
Hiến chương 50/30: Mục tiêu 50% kiểm soát huyết áp – tham vọng nhưng không thể trì hoãn
Trong bối cảnh bệnh tim mạch là một trong những thách thức sức khỏe lớn nhất ở Việt Nam, với sự góp phần của tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, hút thuốc, béo phì, ít vận động và già hóa dân số, Hội Tim mạch học Việt Nam đã lựa chọn thời điểm này để đặt ra một mục tiêu đầy sức nặng: ít nhất 50% người bệnh tăng huyết áp được kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu vào năm 2030, từ mức khoảng 15% hiện nay. Mục tiêu này được công bố tại lễ phát động Hiến chương 50/30, trong khuôn khổ Đại hội Tim mạch Toàn quốc lần thứ 20 diễn ra tại Đà Nẵng từ ngày 3–4/10.
Hiến chương 50/30 không chỉ là một khẩu hiệu. Nó thể hiện một quyết định chính trị về y tế: chuyển quản lý huyết áp từ mô hình “chờ bệnh nặng mới lên tuyến cuối” sang “phát hiện sớm, điều trị sớm, theo dõi tại cộng đồng”. Theo các chuyên gia, để nâng tỷ lệ kiểm soát lên 50%, hệ thống y tế phải cải thiện đồng thời ba mắt xích: sàng lọc phát hiện tăng huyết áp Việt Nam, đảm bảo điều trị đúng và đủ, và quản lý huyết áp lâu dài tại tuyến cơ sở. Nếu không, mục tiêu 2030 sẽ chỉ là một con số đẹp trên giấy.
Vì sao phải kiểm soát huyết áp ngay từ hôm nay, không phải chờ đến 2030?
Tăng huyết áp không chỉ là một chẩn đoán trên giấy xét nghiệm, mà là mắt xích đầu tiên trong chuỗi bệnh lý dẫn tới đột quỵ, suy tim, tử vong do tim mạch. Trên toàn cầu, khoảng 19,8 triệu người tử vong do bệnh tim mạch năm 2022, chiếm 32% tổng số ca tử vong; khoảng 85% trong số đó liên quan đến nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Khoảng 1,4 tỉ người trong độ tuổi 30–79 mắc tăng huyết áp, với hơn 60% sống ở các quốc gia thu nhập thấp và trung bình – nhóm mà Việt Nam thuộc về. Nếu chúng ta không kiểm soát huyết áp hôm nay, con số tử vong ngày mai sẽ là cái giá phải trả.
Dữ liệu đã rất rõ: khi kiểm soát huyết áp hiệu quả, chỉ cần giảm 5 mmHg cũng giúp giảm 13% đột quỵ, 13% suy tim, 8% bệnh tim thiếu máu cục bộ và giảm 5% tử vong do tim mạch. “Nếu phát hiện sớm tăng huyết áp, chi phí nhỏ cho điều trị chính là đầu tư cho sức khỏe; chi phí điều trị biến cố tim mạch giảm rất lớn nếu duy trì kiểm soát tăng huyết áp”. Phòng ngừa đột quỵ không bắt đầu bằng máy CT hay phòng hồi sức, mà bắt đầu từ chiếc máy đo huyết áp trong nhà bạn và quyết định uống thuốc đúng hẹn mỗi ngày.
Quản lý huyết áp không phải chuyện của riêng bệnh viện
Một trong những đổi mới quan trọng của Hiến chương 50/30 là thay đổi cách tiếp cận trong quản lý tăng huyết áp: từ phát hiện bệnh đến điều trị và kiểm soát lâu dài tại cộng đồng. Các chuyên gia nhấn mạnh, tim mạch không thể chỉ dựa vào kỹ thuật cao ở bệnh viện tuyến cuối; điều quan trọng là nâng cao chất lượng điều trị đồng đều, để người bệnh dù ở đâu cũng tiếp cận dịch vụ an toàn, hiệu quả. Điều này chỉ có ý nghĩa khi y tế cơ sở được tăng cường, khi đo huyết áp, phát hiện sớm, điều trị đúng và theo dõi lâu dài trở thành công việc thường ngày của trạm y tế phường, xã – không phải “dịch vụ cao cấp” ở các trung tâm lớn.
Tăng huyết áp Việt Nam sẽ khó được kiểm soát nếu chúng ta tiếp tục coi khám sức khỏe định kỳ là việc “xa xỉ”, còn uống thuốc là việc “tùy hứng”. Người dân cần được hỗ trợ để kiểm soát yếu tố nguy cơ: bỏ thuốc lá, giảm muối, tăng vận động, duy trì cân nặng hợp lý. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn trong phân tích, phân tầng nguy cơ, cá thể hóa điều trị chỉ phát huy giá trị khi hệ thống y tế đặt người bệnh ở trung tâm và duy trì quản lý huyết áp như một quá trình suốt đời.
Những bước bạn có thể làm ngay để không nằm trong 85% còn lại
Hơn 40% người tăng huyết áp không biết tình trạng bệnh của mình, nghĩa là bước đầu tiên để phòng ngừa đột quỵ là biết được con số huyết áp của chính bạn. WHO nhấn mạnh người bị huyết áp cao có thể không có triệu chứng, cách duy nhất để biết là đo huyết áp thường xuyên. Nếu bạn trên 30 tuổi, hút thuốc, thừa cân, ít vận động hoặc có cha mẹ tăng huyết áp, việc chưa từng đo huyết áp là một rủi ro không thể biện minh. Khi đã được chẩn đoán, mục tiêu kiểm soát với đa số người bệnh là dưới 130/80 mmHg, đặc biệt nếu có bệnh tim mạch, đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn.
Từ góc độ cá nhân, quản lý huyết áp không phải là danh sách khuyến cáo khô khan, mà là những lựa chọn sống còn mỗi ngày: đo huyết áp tại nhà và ghi lại để trao đổi với bác sĩ; tuân thủ thuốc – không tự ý ngưng khi thấy “đỡ hơn”; ăn nhạt đi một chút, đi bộ thêm vài vòng, bớt một điếu thuốc, giảm vài ký thay vì đợi thêm một cơn đau ngực. Hệ thống y tế có thể hướng tới 50% kiểm soát đến 2030, nhưng tương lai của riêng bạn phụ thuộc vào việc hôm nay bạn có chịu hành động hay không.
