Tăng huyết áp Việt Nam: “Quả bom nổ chậm” bị bỏ quên sau chẩn đoán
Tăng huyết áp là tình trạng huyết áp đo được khi nghỉ thường xuyên từ 140/90 mmHg trở lên, gắn chặt với các yếu tố nguy cơ không lây như ăn mặn, thừa cân, ít vận động, hút thuốc lá, uống rượu bia và căng thẳng kéo dài, khiến bệnh tim mạch và đột quỵ gia tăng nhanh trong cộng đồng Việt Nam. Vấn đề không nằm ở việc chúng ta không biết tăng huyết áp nguy hiểm thế nào, mà ở chỗ nó bị coi như một con số trên máy đo, thay vì một bệnh mạn tính cần được quản lý suốt đời. Theo Hội Tim mạch học Việt Nam, chỉ khoảng 15% người trưởng thành 30-79 tuổi mắc tăng huyết áp hiện kiểm soát được huyết áp đạt mục tiêu. Nghĩa là trong số hàng triệu người bệnh, phần lớn vẫn sống chung với huyết áp cao mà không được điều trị và theo dõi đầy đủ – một thất bại hệ thống hơn là lỗi của từng cá nhân.
Hiến chương 50/30: Mục tiêu đẹp không cứu nổi hệ thống nếu vẫn “chờ bệnh viện tuyến cuối”
Tại Đại hội Tim mạch Toàn quốc lần thứ 20 diễn ra từ ngày 2 đến 4/10, Hội Tim mạch học Việt Nam phát động Hiến chương 50/30 với mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 50% người bệnh tăng huyết áp được kiểm soát huyết áp đạt mục tiêu. Đây là tuyên bố tham vọng, nhưng cũng là lời thừa nhận rằng mô hình hiện nay đã thất bại: tập trung vào kỹ thuật cao ở tuyến cuối, trong khi tuyến cơ sở và cộng đồng gần như bỏ trống trận địa. Theo GS.TS Phạm Mạnh Hùng, quản lý tăng huyết áp không thể chỉ giao cho các bệnh viện chuyên khoa; người dân phải được phát hiện sớm, điều trị đúng và theo dõi thường xuyên trong toàn bộ hệ thống y tế. Nếu vẫn mang tư duy “chỉ đi khám khi nhập viện”, mục tiêu 50% sẽ là con số trên giấy. Khoảng cách từ chẩn đoán đến kiểm soát lâu dài sẽ tiếp tục là hố sâu nuốt trọn nỗ lực phòng ngừa đột quỵ và nhồi máu cơ tim.
Khoảng trống chết người: từ phát hiện, điều trị đến quản lý tại cộng đồng
Con số 15% kiểm soát huyết áp không chỉ phản ánh việc thiếu thuốc hay thiếu bác sĩ; nó phơi bày một chuỗi đứt đoạn từ phát hiện đến theo dõi lâu dài. Nhiều người tăng huyết áp Việt Nam được chẩn đoán tình cờ rồi mất hút, không tái khám, không đo huyết áp định kỳ, không được quản lý như bệnh mạn tính. Trong khi đó, y tế cơ sở chưa được trao công cụ và trách nhiệm rõ ràng để chủ động phát hiện, kê đơn, theo dõi và nhắc nhở người bệnh. TS.BS Hà Anh Đức nhấn mạnh ngành y tế phải vừa phát triển kỹ thuật chuyên sâu, vừa tăng cường dự phòng, phát hiện sớm, chẩn đoán, điều trị và quản lý liên tục từ bệnh viện đến y tế cơ sở và cộng đồng. Nếu trạm y tế xã không trở thành nơi đo huyết áp, điều chỉnh thuốc, tư vấn thay đổi lối sống hàng tháng, thì mọi chiến dịch truyền thông sẽ chỉ là khẩu hiệu, không đủ sức phòng ngừa đột quỵ trong đời thực.
Thay đổi lối sống: nền tảng bị xem nhẹ trong kiểm soát huyết áp và phòng ngừa đột quỵ
Điều trớ trêu là phần lớn tăng huyết áp có thể phòng ngừa và kiểm soát bằng những việc rất đời thường, nhưng lại bị nhường chỗ cho tâm lý “trông chờ thuốc” của cả người bệnh lẫn hệ thống. Các chuyên gia nhấn mạnh, thay đổi lối sống là nền tảng vàng của phòng ngừa và kiểm soát tăng huyết áp. Chế độ ăn lành mạnh, đặc biệt là giảm muối xuống dưới 5 gam/ngày theo khuyến cáo của WHO, giúp kiểm soát huyết áp và giảm nguy cơ tim mạch. Kết hợp với hoạt động thể lực tối thiểu 150 phút mỗi tuần cường độ trung bình, giảm cân 5-10% ở người thừa cân, bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia, hiệu quả kiểm soát huyết áp có thể thay đổi rõ rệt. Việc sở hữu máy đo huyết áp tại nhà và kiểm tra định kỳ giúp phát hiện sớm bất thường, từ đó điều chỉnh lối sống hoặc tìm tư vấn chuyên khoa, thay vì chỉ phát hiện khi tai biến đã xảy ra. Nếu Hiến chương 50/30 không đặt thay đổi lối sống và phòng ngừa đột quỵ ở vị trí trung tâm, mục tiêu kiểm soát huyết áp sẽ khó đạt được.
Kết luận: Muốn bảo vệ trái tim người Việt, hãy dịch chuyển trọng tâm về cộng đồng
Tăng huyết áp Việt Nam đang bị đối xử như một con số, không phải một bệnh mạn tính cần quản lý suốt đời. Khi chỉ khoảng 15% người bệnh kiểm soát được huyết áp, mọi lời hứa về phòng ngừa đột quỵ và nhồi máu cơ tim vẫn là xa xỉ với đa số. Mục tiêu kiểm soát được 50% người bệnh vào năm 2030 là cơ hội để đảo chiều, nhưng chỉ thành hiện thực nếu chúng ta chấp nhận thay đổi: đưa đo huyết áp và tư vấn tại trạm y tế xã trở thành hoạt động thường kỳ; tích hợp điều trị, nhắc hẹn, quản lý hồ sơ vào tuyến cơ sở; đồng thời, xem thay đổi lối sống là “toa thuốc đầu tiên”, chứ không phải phần phụ trang trí. Người dân cần được trao quyền với kiến thức, máy đo, chế độ ăn ít muối và lối sống năng động. Ngành y tế cần chuyển trọng tâm từ xử lý biến chứng sang kiểm soát huyết áp mỗi ngày. Chỉ khi đó, khoảng trống từ phát hiện đến điều trị mới được lấp đầy, và quả bom tăng huyết áp mới bớt nguy cơ phát nổ trong đời sống người Việt.
