Đột quỵ không chỉ của người già: hiểu đúng ngay từ đầu
Dấu hiệu đột quỵ trẻ là tập hợp những triệu chứng thần kinh xuất hiện đột ngột ở người dưới trung niên như chóng mặt, mất thăng bằng, yếu liệt tay chân, méo miệng, nói khó, mờ mắt hoặc ngất, phản ánh sự gián đoạn dòng máu lên não và báo hiệu nguy cơ tổn thương não nghiêm trọng nếu không được xử trí kịp thời. Đột quỵ ở người trẻ nguy hiểm hơn nhiều người tưởng vì họ thường chủ quan, dễ quy mọi triệu chứng về stress, thiếu ngủ hay “làm việc quá sức”. Trong khi đó, các chuyên gia tim mạch khẳng định không ít trường hợp đột quỵ và ngừng tim đã có dấu hiệu cảnh báo từ vài giờ, vài ngày, thậm chí vài tuần trước, và nhận biết kịp thời giúp tăng cơ hội cứu sống, giảm di chứng.
Những dấu hiệu ‘báo động đỏ’ ở người trẻ: đừng nhầm với mệt mỏi văn phòng
Trong đời sống đô thị, đau đầu, chóng mặt, tê bì tay chân hay mệt mỏi sau nhiều giờ ngồi máy tính rất phổ biến, nhưng không phải lúc nào cũng vô hại. Khi các triệu chứng này đi kèm choáng váng, mất thăng bằng, té ngã, hoặc ngất thoáng qua, chúng có thể là dấu hiệu đột quỵ trẻ chứ không chỉ là “tụt huyết áp nhẹ”. ThS.BS Nguyễn Thu Huyền, Viện Tim mạch, Bệnh viện 19-8, nhấn mạnh nhân viên văn phòng cần đặc biệt lưu ý nếu xuất hiện đau tức ngực, hồi hộp kéo dài, khó thở bất thường, choáng váng hoặc đột ngột ngất khi gắng sức, co giật không rõ nguyên nhân kèm mệt mỏi kéo dài. Tình trạng ngất không rõ nguyên nhân ở người trẻ được xem là “dấu hiệu báo động đỏ” và cần khám chuyên khoa tim mạch càng sớm càng tốt.
Quan điểm “trẻ thì không thể đột quỵ” là nguy hiểm. Bỏ qua các dấu hiệu báo động đỏ đồng nghĩa bỏ qua cơ hội phòng ngừa đột quỵ sớm trong “thời gian vàng”, khi can thiệp y khoa còn có thể cứu mạng, giảm liệt nửa người, rối loạn ngôn ngữ hoặc suy giảm nhận thức lâu dài. Quy tắc BE FAST (Balance – Eyes – Face – Arm – Speech – Time) giúp nhận diện nhanh cơn đột quỵ và gọi cấp cứu 115 ngay, nhưng chỉ phát huy giá trị nếu người trẻ chịu thừa nhận rằng cơ thể mình đang lên tiếng cảnh báo, thay vì cố chịu cho qua.
Lỗ bầu dục nguy hiểm: nguyên nhân âm thầm dễ bị bỏ sót ở người trẻ
Đột quỵ ở người trẻ không phải lúc nào cũng do tăng huyết áp hay xơ vữa “kiểu người già”. Một nguyên nhân tinh vi nhưng thường bị bỏ quên là lỗ bầu dục tồn tại (PFO), tức lỗ thông tự nhiên giữa hai buồng tim trong thời kỳ bào thai không đóng hoàn toàn sau khi sinh. Theo PGS Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, đây là nguyên nhân dễ bị bỏ sót gây đột quỵ ở người trẻ, bởi nhiều bác sĩ thần kinh và tim mạch vẫn chưa chú trọng tầm soát PFO khi tìm nguyên nhân nhồi máu não do tắc mạch nghịch thường.
Vấn đề nằm ở chỗ, khi xuất hiện cục máu đông ở hệ tĩnh mạch, nó có thể “đi lạc” qua lỗ bầu dục sang buồng tim trái rồi theo dòng máu lên não, gây đột quỵ. Lỗ bầu dục nguy hiểm vì bệnh nhân thường hoàn toàn khỏe mạnh, không tăng huyết áp, không mỡ máu, nên cả họ lẫn bác sĩ dễ dừng lại ở kết luận “đột quỵ không rõ nguyên nhân”. Với những bệnh nhân trẻ từng bị đột quỵ và được xác định có lỗ bầu dục lớn qua siêu âm tim cùng các nghiệm pháp chuyên sâu, việc bít lỗ thông được xem là chỉ định điều trị cần thiết để giảm nguy cơ tái phát. Bỏ sót PFO nghĩa là chấp nhận sống chung với quả bom nổ chậm trong tim.
Chẩn đoán đột quỵ mạch máu: vai trò của MRI mạch máu não và các thăm dò chuyên sâu
Muốn phòng ngừa đột quỵ sớm, không thể chỉ dựa vào đo huyết áp hay khám tổng quát qua loa. Chẩn đoán đột quỵ mạch máu đòi hỏi đánh giá hệ tuần hoàn một cách hệ thống, từ tim đến não. ThS.BS Nguyễn Danh Quý, Phó Giám đốc Trung tâm Tim mạch Bệnh viện Đại học Phenikaa, nhấn mạnh một hệ tuần hoàn bị tổn thương có thể tạo ra nguy cơ với nhiều cơ quan đích, trong đó não chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Chụp MRI mạch máu não (MRA) là phương pháp tầm soát hiện đại, cho phép khảo sát chi tiết hệ mạch trong não, phát hiện sớm hẹp hoặc tắc động mạch, phình động mạch, dị dạng mạch máu, bệnh lý mạch máu nhỏ và các tổn thương tiềm ẩn khác.
Khác với các phương pháp chỉ nhìn được một phần cấu trúc não, MRA tái tạo hình ảnh 3D toàn bộ hệ động mạch não mà không cần tiêm thuốc đối quang từ, giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ đột quỵ và xây dựng chiến lược dự phòng, điều trị phù hợp. Tuy nhiên, không phải ai cũng cần chụp MRI mạch máu não thường quy; những người trên 50 tuổi có nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch, bệnh nhân tăng huyết áp kéo dài, rối loạn lipid máu, đái tháo đường, bệnh động mạch vành, người từng có cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc có tiền sử gia đình bị đột quỵ là nhóm nên được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc chỉ định. Ở người trẻ đột quỵ “không rõ nguyên nhân”, việc bổ sung MRA, Holter điện tim 24 giờ để tìm rung nhĩ kịch phát cũng là mắt xích quan trọng đang bị bỏ hụt trong thực hành lâm sàng hiện nay.
Hành động sớm để bảo vệ não bộ: phòng ngừa đột quỵ sớm cho người trẻ
Điểm mấu chốt không phải là sợ hãi đột quỵ, mà là hành động trước khi nó xảy ra. Việc nhận biết sớm triệu chứng đột quỵ giúp người bệnh có cơ hội điều trị trong “thời gian vàng”, giảm nguy cơ tử vong và di chứng nặng nề. Phòng ngừa đột quỵ sớm ở người trẻ bắt đầu từ những việc rất đời thường: theo dõi huyết áp định kỳ, kiểm soát đường huyết và mỡ máu, bỏ thuốc lá, duy trì cân nặng hợp lý, vận động thường xuyên, ngủ đủ giấc và hạn chế thức uống có cồn. Những ai có người thân từng đột tử trước 50 tuổi hoặc gia đình có tiền sử đột quỵ càng không nên bỏ qua tầm soát mạch máu não và tim mạch.
Việt Nam hiện chưa có thống kê cấp quốc gia về tỷ lệ đột quỵ ở người dưới 45 tuổi, nhưng các bác sĩ tuyến đầu đều thấy rõ số ca đang tăng. Chờ số liệu hoàn hảo mới hành động là thái độ đánh cược với chính não bộ của mình. Quan điểm nên có là: bất kỳ triệu chứng bất thường nào như ngất, yếu một bên người, nói khó, mờ mắt đột ngột đều phải được xem là cấp cứu cho đến khi bác sĩ loại trừ đột quỵ. Người trẻ cũng cần chủ động hỏi bác sĩ về các thăm dò như Holter điện tim, siêu âm tim tìm PFO, hay MRI mạch máu não khi có nguy cơ; đừng chấp nhận những chẩn đoán “không rõ nguyên nhân” nếu vẫn còn câu hỏi bỏ ngỏ. Đột quỵ có thể bất ngờ, nhưng cách chúng ta chuẩn bị đối phó thì không.
