Dự án khai thác kali Lào: bước đi chiến lược để tự chủ nguyên liệu
Dự án khai thác và chế biến muối mỏ kali tại huyện Nongbok, tỉnh Khammouane (Lào) là tổ hợp công nghiệp khai khoáng – chế biến sâu trên diện tích 1.000 ha, công suất thiết kế 500.000 tấn kali clorua mỗi năm, được tái khởi động sau nhiều năm gián đoạn với mục tiêu chủ động nguồn nguyên liệu phân bón và hóa chất cho Việt Nam, đồng thời tạo việc làm, đào tạo nhân lực kỹ thuật và tăng cường hợp tác đầu tư giữa hai nước.
Điểm đáng chú ý không phải là quy mô diện tích hay công suất, mà là việc dự án quay lại đường đua sau 9 năm gián đoạn, trong bối cảnh Việt Nam vẫn phải nhập khẩu gần 1 triệu tấn kali mỗi năm, trong đó khoảng 350.000 tấn đến từ Lào. Việc tái khởi động gắn trực tiếp với định hướng phát triển kinh tế nhà nước, coi Vinachem là một trụ cột bảo đảm nguồn nguyên liệu đầu vào cho sản xuất trong nước. Nói cách khác, đây là phép thử cho năng lực triển khai các dự án đầu tư khoáng sản quy mô lớn, chứ không chỉ là một mỏ kali đơn lẻ.
Quyết định cho phép Vinachem hợp tác với Công ty Cổ phần Đầu tư Năng lượng và Mỏ Việt Nam tiếp tục triển khai dự án được cấp có thẩm quyền của Việt Nam thông qua ngày 31/7/2026, mở đường cho lễ tái khởi động. Đằng sau thủ tục này là thông điệp chính sách: nhà nước sẵn sàng ủng hộ các dự án đầu tư khoáng sản ở nước ngoài, miễn là chúng gắn với lợi ích thiết thực về an ninh nguyên liệu, hiệu quả tài chính và đóng góp cho mối quan hệ hợp tác Việt Nam Lào.
An ninh nguyên liệu phân bón: vì sao mỏ kali Khammouane có ý nghĩa đặc biệt?
Nếu nhìn từ góc độ an ninh nguyên liệu phân bón, dự án Vinachem tại Lào không phải lựa chọn, mà là nhu cầu bắt buộc. Việt Nam đang nhập gần 1 triệu tấn kali mỗi năm, trong đó khoảng 350.000 tấn đã đến từ Lào, riêng các đơn vị thuộc Vinachem nhập khoảng 190.000 tấn. Khi nhà máy 500.000 tấn/năm đi vào vận hành, Tập đoàn có thể chủ động một phần đáng kể nguồn kali cho sản xuất phân bón, giảm phụ thuộc vào thị trường thế giới đầy biến động.
Điểm then chốt là định hướng phát triển tổ hợp công nghiệp gắn khai thác với chế biến sâu, hình thành chuỗi giá trị từ muối mỏ kali. Nếu chỉ dừng ở khai thác thô, Việt Nam sẽ tiếp tục đứng ở đáy chuỗi giá trị, dễ tổn thương trước biến động giá. Ngược lại, chế biến sâu cho phép nâng cao giá trị tài nguyên, tạo thêm sản phẩm trung gian và cuối cùng cho ngành hóa chất, phân bón, từ đó cải thiện biên lợi nhuận và sức cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực này.
Ở tầm rộng hơn, dự án là một mắt xích trong chiến lược củng cố năng lực tự chủ sản xuất trong nước, như tinh thần Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế. Khi nguồn kali ổn định hơn, nông dân và doanh nghiệp phân bón có cơ sở kỳ vọng giá cả ít bị sốc do đứt gãy nguồn cung, qua đó giảm rủi ro cho sản xuất nông nghiệp – lĩnh vực vốn rất nhạy cảm với chi phí đầu vào.
Hợp tác Việt Nam Lào: từ khẩu hiệu hữu nghị đến lợi ích cụ thể tại Khammouane
Dự án khai thác kali Lào là minh chứng rõ ràng cho cách hợp tác Việt Nam Lào chuyển từ khẩu hiệu sang lợi ích cụ thể. Hoạt động đầu tư tại Khammouane được đánh giá phù hợp với định hướng hội nhập quốc tế, gắn hợp tác kinh tế với lợi ích thiết thực của hai nước. Dự án được kỳ vọng góp phần vun đắp mối quan hệ hữu nghị vĩ đại, đoàn kết đặc biệt, hợp tác toàn diện Việt Nam Lào bằng những kết quả hợp tác nhìn thấy được trên thực địa.
Phía Lào không chỉ tạo điều kiện về thủ tục như gia hạn giấy phép xây dựng mỏ, phê duyệt kế hoạch nhập khẩu máy móc, thiết bị và hỗ trợ điều chỉnh báo cáo nghiên cứu khả thi, mà còn đặt ra yêu cầu rất cụ thể: chú trọng chế biến sâu, tạo sản phẩm có giá trị gia tăng, đào tạo nhân lực địa phương, chuyển giao công nghệ, bảo đảm an toàn khai thác, kiểm soát môi trường, nguồn nước, quặng đuôi và phục hồi đất. Điều này cho thấy Lào muốn dự án trở thành động lực phát triển công nghiệp địa phương, chứ không chỉ là nơi cung cấp nguyên liệu thô.
Ở chiều ngược lại, phía Việt Nam cũng nhấn mạnh hiệu quả dự án phải được đo bằng việc làm ổn định, đào tạo lao động kỹ thuật, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống người dân, chứ không chỉ bằng vốn đầu tư hay sản lượng. Đây là điểm tiến bộ: một dự án đầu tư khoáng sản chỉ bền vững khi lợi ích tài chính đi cùng lợi ích xã hội và môi trường. Nếu Vinachem đáp ứng được các tiêu chí này, dự án sẽ trở thành hình mẫu cho các chương trình hợp tác đầu tư khoáng sản giữa hai nước trong tương lai.
Tiến độ 2028: những nút thắt phải gỡ nếu không muốn thêm một lần lỡ hẹn
Dự án kali Khammouane có lịch sử hơn một thập kỷ: khởi công năm 2015, tạm dừng năm 2017 để chờ ý kiến chỉ đạo, và chỉ được tháo gỡ vướng mắc từng bước trong năm 2025 trước khi tái khởi động. Quá khứ đó là lời nhắc rằng mốc vận hành năm 2028 không tự nhiên mà đạt được. Chủ tịch Hội đồng thành viên Vinachem đã thẳng thắn coi lễ tái khởi động chỉ là bước đầu, yêu cầu doanh nghiệp phải biến sự ủng hộ của lãnh đạo hai nước thành tiến độ và hiệu quả đầu tư cụ thể.
Kế hoạch hiện tại khá tham vọng: hoàn thành phê duyệt báo cáo nghiên cứu khả thi điều chỉnh và đánh giá tác động môi trường trong tháng 10/2026; triển khai bồi thường, giải phóng mặt bằng và xây dựng các công trình phụ trợ trong năm 2026; hướng tới hoàn thành xây dựng và đưa nhà máy vào sản xuất năm 2028. Tập đoàn xác định việc đưa dự án vào sản xuất đúng tiến độ, bảo đảm hiệu quả đầu tư, an toàn và bảo vệ môi trường là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng.
Thách thức lớn nhất nằm ở chỗ phải chạy song song ba đường: thủ tục pháp lý, kỹ thuật – công nghệ và xã hội – môi trường. Phía Lào đã yêu cầu hồ sơ dự án phải gắn với khai thác an toàn, giám sát môi trường, quản lý nguồn nước, quặng đuôi và phục hồi đất đai, trong khi chính quyền tỉnh Khammouane đòi hỏi chủ đầu tư bám sát tiến độ, bảo vệ môi trường và sớm có sản phẩm. Nếu Vinachem không xây dựng được cơ chế phối hợp chặt chẽ với các cơ quan hai nước, nguy cơ chậm tiến độ thêm một lần nữa là hoàn toàn có thật.
Kết luận: muốn thành công năm 2028, Vinachem phải coi đây là bài kiểm tra niềm tin
Dự án Vinachem tại Khammouane hội tụ đủ yếu tố của một khoản đầu tư khoáng sản mang tính chiến lược: bảo đảm nguyên liệu phân bón cho Việt Nam, tạo việc làm và đào tạo nhân lực kỹ thuật cho Lào, đồng thời củng cố hợp tác Việt Nam Lào bằng kết quả cụ thể chứ không chỉ bằng tuyên bố. Nhưng chính vì tầm quan trọng đó, mọi chậm trễ hay sai sót về môi trường, xã hội sẽ không còn là chuyện nội bộ của một doanh nghiệp, mà là bài kiểm tra niềm tin với cả hai bên.
Để cán đích 2028, Vinachem cần ba ưu tiên rõ ràng. Thứ nhất, khóa chặt tiến độ bằng các mốc trung gian gắn với trách nhiệm cá nhân, tránh lặp lại vòng luẩn quẩn "chờ ý kiến chỉ đạo" như giai đoạn trước. Thứ hai, coi yêu cầu an toàn và môi trường của phía Lào là chuẩn mực tối thiểu, không phải gánh nặng bổ sung. Thứ ba, gắn hiệu quả tài chính với mục tiêu nâng cao đời sống người dân địa phương, đúng như thông điệp đã được nhấn mạnh tại lễ tái khởi động. Nếu làm được, mỏ kali Khammouane sẽ không chỉ là nguồn nguyên liệu, mà còn là biểu tượng mới của hợp tác đầu tư khoáng sản giữa hai nước.
