Di sản không đứng yên trong khung kính
“Sắc Sơn Ta - Những sắc màu từ truyền thống” là triển lãm sơn mài quy tụ tác phẩm của nhiều nghệ sĩ, dùng chất liệu và kỹ thuật lâu đời để kể những câu chuyện gần gũi với đời sống hôm nay. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam khai mạc triển lãm chiều 6-11, giới thiệu 80 tác phẩm của 14 tác giả. Điểm đáng chú ý không chỉ là quy mô, mà là cách trưng bày đặt di sản vào một cuộc đối thoại đang tiếp diễn: truyền thống không bị đóng khung thành mẫu mực bất biến, còn sáng tạo đương đại không phải cái cớ để quên nguồn cội. Với công chúng, đó là lời mời nhìn lại một chất liệu quen thuộc bằng con mắt mới; với nghệ sĩ, đó là cơ hội cho thấy sơn mài vẫn có thể chuyển tải những trải nghiệm của thời đại.
Triển lãm diễn ra từ ngày 6 đến ngày 10-11-2026 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, số 66 Nguyễn Thái Học, Hà Nội. Sự quan tâm của giới chuyên môn, người yêu hội họa và cả các em nhỏ cho thấy sức hấp dẫn của sơn mài không chỉ giới hạn trong giới nghệ thuật.
Kỹ thuật cũ, câu chuyện mới
Sức nặng của nghệ thuật sơn mài nằm ở cả chất liệu lẫn thời gian lao động ẩn sau bề mặt hoàn thiện. Sơn ta, vóc, vàng, bạc và vỏ trứng được phối hợp qua những lớp phủ, rồi mài thủ công để tạo độ sâu, ánh sắc và tương phản. Quy trình ấy đòi hỏi sự kiên nhẫn cùng khả năng làm chủ kỹ thuật; vì thế, mỗi tác phẩm không chỉ là hình ảnh mà còn lưu dấu một quá trình tạo tác công phu. Tuy nhiên, triển lãm không biến kỹ thuật thành mục đích tự thân. Những chất liệu quen thuộc trở thành ngôn ngữ để nghệ sĩ nói về thiên nhiên, con người, văn hóa và không gian sống, mở rộng cách công chúng tiếp cận sơn ta truyền thống.
Một ví dụ tiêu biểu là loạt tranh của Tào Tuấn Linh về địa tầng đô thị và sự biến đổi của Hà Nội. Kỹ thuật cẩn vỏ trứng gợi những mảng tường cũ, những lớp không gian chồng lên nhau và khoảng trời bị chia cắt. Dù chọn đề tài thời sự, họa sĩ vẫn giữ kỹ thuật cổ truyền: tự đánh sơn chín, dán vàng bạc rồi mài lộng để tạo độ bóng. Sự kết hợp ấy thuyết phục hơn một lời tuyên bố rằng di sản còn sống: chất liệu cũ đang trực tiếp diễn đạt những biến chuyển của hiện tại.
Khác biệt cá nhân làm nên mạch chung
Sự thống nhất của triển lãm không đến từ một phong cách áp đặt, mà từ chất liệu chung được mỗi tác giả sử dụng theo cách riêng. Tác phẩm trải từ phong cảnh, thiên nhiên và con người đến đời sống đô thị, hình ảnh văn hóa; mỗi hướng tiếp cận tạo ra một sắc thái riêng nhưng vẫn gắn với đặc tính của sơn mài. Họa sĩ Phùng Hoa Miên nhấn mạnh rằng triển lãm không đặt khuôn mẫu chung cho sáng tác, để nghệ sĩ tự do kể câu chuyện của mình bằng ngôn ngữ chất liệu. Đây là lựa chọn đúng: nếu sơn mài chỉ được xem như một bộ quy tắc phải lặp lại, nó sẽ thành di vật; nếu được trao không gian cho cá tính, nó có thể tiếp tục phát triển mà vẫn nhận ra gốc rễ.
Những thử nghiệm của nghệ sĩ trẻ càng cho thấy truyền thống không đồng nghĩa với bất động. Trong bối cảnh có nguy cơ thiếu nguồn nhựa sơn chất lượng, họ vẫn tìm tòi các cách xử lý bề mặt như đắp nổi hay tạo nhăn. Đây không phải con đường dễ dàng, nhưng sự thử nghiệm giúp mở rộng khả năng biểu đạt thay vì chỉ sao lại những hình thức đã có.
Để sơn mài tiếp tục hiện diện
Giá trị của “Sắc Sơn Ta” nằm ở gợi ý rằng bảo tồn không chỉ là giữ nguyên kỹ thuật trong quá khứ. Di sản cần được học hỏi, kế thừa và làm mới bằng tư duy của từng thế hệ; khi đó, sơn mài có thể đi vào những câu chuyện về đô thị, ký ức, thiên nhiên và đời sống thường ngày. Triển lãm cũng tạo điểm gặp giữa nghệ sĩ với công chúng, giúp người xem nhận ra phía sau sắc vàng son hay bề mặt bóng là lao động, kinh nghiệm và lựa chọn sáng tạo. Việc trẻ em hào hứng trước tác phẩm là một tín hiệu đáng quý: nghệ thuật truyền thống vẫn có thể khơi gợi tò mò, miễn là được trình bày như một phần sống động của hiện tại.
“Sắc Sơn Ta” không khẳng định sơn mài đã tìm được mọi câu trả lời cho tương lai. Nhưng triển lãm cho thấy hướng đi đáng tin cậy: giữ nền tảng kỹ thuật, tôn trọng cá tính và để chất liệu đối thoại với thời đại. Khi nghệ sĩ còn có thể dùng sơn ta để kể những câu chuyện mới, nghệ thuật sơn mài không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục có chỗ đứng trong mỹ thuật hôm nay.
