Internet đã trở thành “môi trường sống thứ hai” của thanh thiếu niên trực tuyến
Thanh thiếu niên trực tuyến là nhóm trẻ 10–17 tuổi dành nhiều giờ mỗi ngày để học tập, giải trí, giao tiếp và thể hiện bản thân trên Internet, nơi mạng xã hội, video ngắn, trò chơi trực tuyến và các nền tảng số đan xen thành một “môi trường sống thứ hai” song song đời thực, vừa mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, kết nối toàn cầu, vừa phơi bày các em trước bắt nạt trên mạng, lừa đảo và áp lực tâm lý gia tăng liên tục. Điểm mấu chốt không phải là việc Gen Z lên mạng, mà là cách các em lên mạng và những gì diễn ra sau mỗi lần chạm màn hình. Số liệu sơ bộ từ khảo sát “Tiếng nói trẻ em Việt Nam 2026” trên 2.500 trẻ 12–15 tuổi cho thấy 9/10 em đã được học về an toàn mạng, nhưng cũng 9/10 từng trực tiếp hoặc gián tiếp đối mặt rủi ro môi trường số. Đây là lời cảnh báo rõ ràng: kiến thức lý thuyết không đủ để bảo vệ sức khỏe tâm thần Gen Z nếu thiếu năng lực ứng phó thực tế và sự đồng hành của người lớn.
5–7 giờ online mỗi ngày: khi thời gian trực tuyến lấn át đời sống thực
Khi một thanh thiếu niên trực tuyến dành 5–7 giờ mỗi ngày trên Internet, chúng ta không còn nói về một thói quen giải trí, mà là một cấu trúc đời sống mới. Báo cáo tại một đô thị lớn cho thấy 89% trẻ 10–15 tuổi thường xuyên dùng Internet và 87% trẻ 12–17 tuổi lên mạng trung bình 5–7 giờ/ngày. Nếu duy trì 5 giờ/ngày, trẻ dùng đến 35 giờ/tuần; với 7 giờ/ngày, con số tăng lên 49 giờ/tuần. Ở cấp độ quốc gia, khảo sát của Cục Trẻ em cho biết gần 90% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam lên mạng hàng ngày và cũng dành trung bình 5–7 giờ/ngày. Về mặt lý thuyết, đây là thời gian quý giá để học tập, tìm thông tin, giải trí, giao tiếp và phát triển kỹ năng. Nhưng trên thực tế, khi thời gian online lấn át ngủ, vận động, tương tác trực tiếp và các hoạt động thiết yếu khác, não bộ trẻ phải xử lý lượng thông tin lớn hơn khả năng chịu đựng, khiến áp lực tâm lý trẻ em tăng nhanh và âm thầm.
Áp lực tâm lý, bắt nạt trên mạng và các “bẫy” lừa đảo tinh vi
Mặt tối của đời sống thanh thiếu niên trực tuyến không nằm ở công nghệ, mà ở những tương tác độc hại và cấu trúc mạng xã hội nuôi dưỡng so sánh liên tục. Các nguy cơ trên môi trường mạng ngày càng phức tạp, từ nội dung độc hại, lừa đảo, bắt nạt trên mạng cho đến hành vi dụ dỗ, xâm hại trẻ em. Một chuyên gia tâm lý giáo dục cho biết khoảng 39% học sinh, sinh viên cảm thấy bị áp lực bởi mạng xã hội, và gần 30% từng bị bắt nạt trực tuyến ít nhất một lần. “Những con số này không chỉ là thống kê, đó là những câu chuyện thật, những nỗi lo thật, những tổn thương thật mà các em đang phải đối mặt”. Áp lực thành công, hình ảnh và sự “hoàn hảo” trên mạng xã hội đẩy nhiều em vào trạng thái lo âu, tự ti, trầm cảm. Trong khi đó, các “bẫy” lừa đảo số ngày càng tinh vi: giả danh người thân, lời mời nhận quà, sự kiện hấp dẫn… được thiết kế để đánh vào sự tin tưởng và thiếu kinh nghiệm của trẻ. Rủi ro môi trường số vì thế trực tiếp bào mòn sức khỏe tâm thần Gen Z, dù mọi chuyện diễn ra phía sau màn hình.
Khoảng cách giữa nhận thức và khả năng tự bảo vệ trên môi trường số
Nghịch lý rõ nhất của thời đại số là trẻ em vừa hiểu về an toàn mạng, vừa liên tục tổn thương trong không gian số. Khảo sát “Tiếng nói trẻ em Việt Nam 2026” cho thấy phần lớn trẻ đã được trang bị kiến thức an toàn, nhưng tỷ lệ từng đối mặt rủi ro vẫn rất cao; Viện nghiên cứu thực hiện khảo sát nhận định đây là khoảng cách giữa nhận thức lý thuyết và khả năng ứng phó thực tế của trẻ. Một vấn đề đáng lo hơn: khi gặp sự cố trên mạng, không phải trẻ nào cũng tìm đến người lớn. Chỉ khoảng 20% tìm bố mẹ, 15% tìm thầy cô, 10% gọi tới tổng đài bảo vệ trẻ em và khoảng 7% tìm các tổ chức xã hội. Khoảng trống hỗ trợ này khiến nhiều em phải đối diện một mình với áp lực tâm lý trẻ em, từ căng thẳng học tập đến bắt nạt trên mạng và lừa đảo. Đó là lý do cứ 5 em độ tuổi thanh thiếu niên thì có một em gặp vấn đề sức khỏe tâm thần, và 70% rối loạn tâm lý bắt đầu hình thành từ giai đoạn này. Sức khỏe tâm thần Gen Z vì vậy đang bị đe dọa bởi cả nội dung độc hại lẫn sự im lặng bắt buộc.
Không thể cấm Internet, nhưng phải xây “hệ miễn dịch số” cho Gen Z
Cấm điện thoại hay cắt Internet khỏi đời sống thanh thiếu niên trực tuyến là một ảo tưởng. Chính học sinh thừa nhận các em không muốn bị cấm dùng điện thoại, nhưng chấp nhận nộp máy cho giáo viên khi đến trường. Điều này cho thấy điều thanh thiếu niên cần không phải là bức tường ngăn cách với công nghệ, mà là một “hệ miễn dịch số”: năng lực số giúp các em nhận diện rủi ro môi trường số, tự bảo vệ và chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi cần. Nhà trường được kỳ vọng không nói “không” với công nghệ, mà dạy học sinh dùng công nghệ hợp lý, cân bằng giữa học tập và vui chơi, tránh để tiếp xúc quá mức làm giảm trí nhớ, khả năng tập trung và sáng tạo. Lực lượng an ninh mạng cũng nhấn mạnh bảo vệ trẻ em trên không gian mạng phải là trách nhiệm chung của gia đình, giáo dục, xã hội và toàn bộ hệ sinh thái số. Nếu người lớn không chấp nhận Internet là môi trường sống thứ hai, chúng ta sẽ tiếp tục lỡ cơ hội can thiệp sớm, để lại những tổn thương thật sau màn hình ảo cho một thế hệ đang lớn lên.
