Quên ở tuổi già không phải lúc nào cũng là bệnh
Quên ở tuổi già là hiện tượng não bộ mất hoặc truy xuất thông tin chậm hơn so với trước, có thể biểu hiện bằng việc quên tên người quen, quên đồ vật hay sự kiện gần đây nhưng vẫn còn khả năng nhớ lại sau đó, và chưa làm xáo trộn đáng kể sinh hoạt thường ngày của người lớn tuổi.
Điều chúng ta hay nhầm là gom hết mọi biểu hiện “lẫn, quên” vào một rọ Alzheimer. Thực tế, không phải mọi biểu hiện quên đều là bất thường và cũng không phải cứ hay quên là bệnh Alzheimer. Việc gắn nhãn quá sớm khiến nhiều người cao tuổi hoang mang, trong khi gia đình lại chủ quan bỏ qua những dấu hiệu sa sút trí tuệ sớm quan trọng. Ở người già, những dấu hiệu quên thông thường bao gồm: quên tên một người quen nhưng một lúc sau nhớ ra, không nhớ để chìa khóa ở đâu nhưng vẫn nhớ lại được nơi đã tìm, nhất thời quên bữa sáng ăn món gì nhưng sau khi suy nghĩ vẫn gợi lại được. Những kiểu quên này thường rời rạc, không tiến triển nhanh và không làm người bệnh mất khả năng tự chăm sóc.
Khi nào quên là dấu hiệu sa sút trí tuệ sớm?
Sa sút trí tuệ là một hội chứng lâm sàng do bệnh lý hoặc tổn thương não gây ra, làm suy giảm trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng lập kế hoạch và thực hiện công việc quen thuộc đến mức người bệnh không còn duy trì được sự độc lập trong sinh hoạt hàng ngày.
Điểm mấu chốt để nhận diện sa sút trí tuệ sớm là nhìn vượt ra ngoài trí nhớ. Trước khi sa sút trí tuệ, người bệnh thường trải qua giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ, với giảm chú ý, điều hành, lập kế hoạch và ngôn ngữ. Họ bắt đầu khó thực hiện những việc vốn quen thuộc như đi chợ, nấu ăn, giải quyết công việc nhiều bước. Một số người bị lạc tại nơi vốn rất quen thuộc, quên ngày tháng hoặc mất khả năng lập kế hoạch, điều hành các công việc phức tạp. Khác với dấu hiệu quên ở tuổi già, những lần quên này ngày càng nhiều, lặp đi lặp lại và bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt thường ngày. Đây chính là điểm ranh giới gia đình không được bỏ qua nếu muốn bảo vệ não bộ kịp thời.
Dementia khác gì Alzheimer và vì sao không nên tự gắn nhãn?
Trong đời sống, mọi người thường dùng lẫn lộn hai khái niệm Alzheimer và sa sút trí tuệ, dẫn đến hiểu lầm tai hại. Sa sút trí tuệ là một thuật ngữ bao trùm, mô tả nhóm triệu chứng suy giảm nhận thức (trí nhớ, ngôn ngữ, chức năng điều hành) đủ nặng để làm suy giảm khả năng tự chăm sóc. Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất gây sa sút trí tuệ, với đặc trưng thoái hóa thần kinh tiến triển và tổn thương cấu trúc tế bào não. Nói cách khác, Alzheimer chỉ là một trong các thể sa sút trí tuệ, không đồng nghĩa với toàn bộ hội chứng này.
Việc tự chẩn đoán mình hay người thân mắc Alzheimer chỉ vì hay quên không giúp ích cho quản lý suy giảm nhận thức, thậm chí làm chậm thời điểm đi khám cần thiết. Khi nhận thấy trí nhớ thay đổi rõ rệt, người cao tuổi cần được nhân viên y tế đánh giá nguyên nhân và tình trạng cụ thể, thay vì đi khám rời rạc từng chuyên khoa và bỏ sót bức tranh toàn diện về não bộ và sức khỏe chung.
Những dấu hiệu cảnh báo sớm cần đi khám ngay
Nếu phải chọn một nguyên tắc để không bỏ lỡ sa sút trí tuệ sớm, đó là: so sánh người bệnh với chính họ ngày trước, không so với “tuổi già nói chung”. Các dấu hiệu cảnh báo không nên xem nhẹ gồm: quên nhiều hơn, hỏi đi hỏi lại, uống nhầm thuốc, gặp khó khăn trong quản lý tiền bạc hoặc công việc quen thuộc. Người bệnh có thể giảm khả năng giao tiếp, khó tìm từ, nói không mạch lạc như trước hoặc không theo kịp câu chuyện.
Một điểm đỏ nữa là thay đổi tính cách vượt quá quy luật lão hóa bình thường: thờ ơ với sở thích cũ, thu mình, ít giao tiếp, dễ nóng giận hoặc kích động. Cùng với đó là hiện tượng đi lạc ở nơi rất quen, quên đường về nhà dù đã đi nhiều năm. Các bác sĩ nhấn mạnh, khi phát hiện những dấu hiệu bất thường như vậy, người bệnh nên đến gặp bác sĩ để xác định dạng suy giảm trí nhớ và đánh giá liệu đó có phải dấu hiệu sớm của sa sút trí tuệ hay không.
Quản lý suy giảm nhận thức và phòng ngừa Alzheimer: làm sớm vẫn kịp
Điểm tích cực là không phải tất cả suy giảm nhận thức nhẹ đều tiến triển thành sa sút trí tuệ; một số nguyên nhân có thể điều trị và đảo ngược, số khác không tiếp tục nặng thêm. Điều này biến giai đoạn tiền sa sút trí tuệ thành “cửa sổ vàng” để quản lý suy giảm nhận thức. Các chuyên gia cho biết can thiệp lối sống ở giai đoạn này mang lại lợi ích đo lường được, và kết hợp nhiều thay đổi lối sống có thể cải thiện nhận thức chỉ trong vòng hai năm.
Để phòng ngừa Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ, cần song song hai hướng. Thứ nhất, kiểm soát chặt bệnh mạch máu như tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng cholesterol, vì não bộ và mạch máu là một “cặp bài trùng” không thể tách rời. Thứ hai, duy trì thói quen lành mạnh: hoạt động thể lực đều đặn, ăn nhiều rau, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, hạt; bỏ thuốc lá, hạn chế rượu, ngủ đủ và giữ giao tiếp xã hội chủ động. Song song, việc khám đánh giá toàn diện bằng khai thác bệnh sử, thang đo nhận thức chuẩn hóa, xét nghiệm máu và chụp cộng hưởng từ não sẽ giúp bác sĩ tìm đúng nguyên nhân và xây dựng kế hoạch theo dõi, thay vì chữa theo kiểu “mạnh ai nấy điều trị” từng triệu chứng rời rạc.
