Dự án LNG Alaska: tham vọng xuất khẩu và cái bóng Novatek
Dự án LNG Alaska là kế hoạch xây dựng một cơ sở xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng tại North Slope nhằm đưa khí Mỹ ra thị trường châu Á, nhưng hiện bị bao phủ bởi tranh cãi khi nhà phát triển bị cáo buộc nhận tài trợ và chịu ảnh hưởng chiến lược từ tập đoàn năng lượng Nga Novatek đang nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ. Điểm mấu chốt của câu chuyện không phải ở công nghệ hay tiềm năng thị trường, mà ở câu hỏi: một dự án được quảng bá như biểu tượng cho sức mạnh năng lượng Mỹ lại dựa vào tài trợ công ty Nga đến mức nào. Polar Train LNG – đơn vị phát triển dự án LNG Alaska – bị cho là đã nhận hỗ trợ tài chính từ Novatek và để phía Nga tham gia định hướng hoạt động trước khi có phê duyệt pháp lý cần thiết của Bộ Tài chính Mỹ. Điều này biến một dự án năng lượng thành bài kiểm tra sống động về hiệu lực của trừng phạt năng lượng Mỹ và chất lượng giám sát trong lĩnh vực nhạy cảm này.
Lời tố của cựu CEO: tài trợ công ty Nga và quyền kiểm soát chiến lược
Cú nổ lớn nhất của bê bối đến từ chính nội bộ dự án LNG Alaska. Joel Riddle, kỹ sư ExxonMobil được tuyển dụng làm CEO Polar LNG, khẳng định ông phát hiện Novatek đã tài trợ cho dự án và tham gia định hướng hoạt động trước khi giấy phép được cấp. Ông tuyên bố từ chức vì "không thoải mái khi công ty Nga Novatek tài trợ và cuối cùng kiểm soát định hướng chiến lược của công ty". Đây không phải lời phàn nàn chung chung của một nhân sự bất mãn, mà là cáo buộc trực diện rằng một tập đoàn Nga bị trừng phạt đang chi phối một dự án được gắn mác lợi ích quốc gia Mỹ. Theo một tờ báo quốc tế, Novatek – vốn đang chịu các lệnh trừng phạt của Mỹ – đã cung cấp hỗ trợ tài chính cho Polar Train LNG và thực hiện ảnh hưởng đối với hoạt động của công ty này trước khi các phê duyệt pháp lý cần thiết được cấp. Các tin nhắn WhatsApp mà báo này xem được cho thấy lãnh đạo cấp cao Novatek Denis Solovyov thảo luận về việc tài trợ dự án và tìm cách "đẩy nhanh quá trình chuyển tiền" cho Polar Train LNG. Nếu đúng, đây là minh chứng cho thấy tài trợ công ty Nga không chỉ mang tính tượng trưng mà đi kèm quyền lực thực sự.
Phản bác, cấu trúc tài trợ và lằn ranh trừng phạt năng lượng Mỹ
Trước những cáo buộc, Polar LNG chọn chiến lược phủ nhận mạnh mẽ. Công ty mô tả Joel Riddle là "nhân sự bất mãn" đã bị sa thải và khẳng định mọi hoạt động phát triển dự án LNG Alaska đều tuân thủ luật pháp Mỹ. Polar LNG nói Tech Wave Industrial Projects Management – doanh nghiệp đặt trụ sở tại Abu Dhabi – mới là bên cung cấp tài chính và đã khởi động công việc kỹ thuật sơ bộ với các nhà thầu Mỹ, đồng thời đang tìm kiếm thêm nhà đầu tư và đối tác triển khai từ Mỹ. TechWave cũng nhấn mạnh Novatek không sở hữu cổ phần tại mình và một lãnh đạo Polar LNG từng làm việc cho Novatek đã đầu tư cả tiền cá nhân lẫn vốn vay vào dự án. Tuy vậy, cấu trúc tài trợ chằng chịt giữa Polar LNG, TechWave và Novatek năng lượng khiến ranh giới tuân thủ trừng phạt năng lượng Mỹ trở nên mờ nhạt. Hãng luật Baker Botts, theo yêu cầu của Riddle, đánh giá rằng các cơ quan Mỹ dường như coi sự tham gia của Bjørn Gundersen vào dự án là vấn đề có thể gây lo ngại liên quan đến các biện pháp trừng phạt Nga. Bộ Tài chính Mỹ không bình luận trực tiếp nhưng khẳng định xem xét rất nghiêm túc những trường hợp có khả năng vi phạm trừng phạt.
Địa chính trị năng lượng: khi Arctic LNG 2 "đi đường vòng" sang Alaska
Tranh cãi quanh dự án LNG Alaska không thể tách khỏi bối cảnh địa chính trị rộng hơn. Novatek đang phát triển Arctic LNG 2 trên bờ biển Siberia, dự án được thiết kế để sản xuất gần 20 triệu tấn LNG mỗi năm. Khi dự án này bị đưa vào danh sách trừng phạt năm 2023, việc vận hành đầy đủ trở nên khó khăn. Trong bối cảnh đó, việc Novatek ký biên bản ghi nhớ với Polar Train và đồng ý cấp cho Tech Wave quyền sử dụng công nghệ của mình tại Alaska đặt ra câu hỏi: phải chăng tập đoàn Nga đang tìm "đường vòng" qua lãnh thổ Mỹ để duy trì ảnh hưởng công nghệ và tài chính. Theo các nguồn tin được trích dẫn, từng có phương án Novatek cung cấp chuyên môn và công nghệ để hỗ trợ xây dựng cơ sở tại Alaska, đổi lại việc Washington dỡ trừng phạt đối với Arctic LNG 2. Novatek bác bỏ việc quyền tiếp cận công nghệ phụ thuộc vào chuyện gỡ trừng phạt, khẳng định dự án Alaska là cơ hội độc lập. Nhưng dù kịch bản "đổi trừng phạt lấy công nghệ" có được thực thi hay không, sự gắn kết giữa một dự án LNG trên đất Mỹ với một dự án bị trừng phạt ở Siberia cho thấy trừng phạt năng lượng Mỹ khó tạo ra ranh giới tuyệt đối trong một thị trường toàn cầu hóa.
Giám sát năng lượng Mỹ trước bài kiểm tra Alaska
Dự án LNG Alaska được khởi động như một phần kế hoạch mở rộng xuất khẩu năng lượng Mỹ sang châu Á và củng cố vị thế trên thị trường toàn cầu. Mục tiêu là bắt đầu cung cấp khí tự nhiên từ khu vực North Slope vào cuối năm 2030. Nhưng bê bối tài trợ công ty Nga đã biến dự án này thành phép thử cho toàn bộ hệ thống giám sát năng lượng Mỹ. Khi một nhà phát triển phải nộp đơn lên Văn phòng Kiểm soát Tài Sản Nước ngoài (OFAC) để xin phép mua một kết cấu dựa trên trọng lực chưa hoàn thiện từ Novatek – cấu phần hạ tầng thiết yếu cho sản xuất LNG – câu hỏi đặt ra là: cơ chế kiểm soát hiện tại có đủ để ngăn các lỗ hổng xuyên biên giới. Các thỏa thuận tài trợ xuất hiện đúng lúc lệnh trừng phạt Nga tiếp tục gây phức tạp cho các giao dịch năng lượng liên quan đến công ty Nga, đặc biệt với dự án cần phê duyệt pháp lý và đầu tư xuyên biên giới. Nhà Trắng thừa nhận dự án mới chỉ được đề cập "một cách khái quát và ngắn gọn" với chính quyền, chưa có thảo luận chi tiết. Điều đó cho thấy khoảng trống giữa tham vọng xuất khẩu và năng lực giám sát. Nếu Washington không xử lý minh bạch và dứt khoát vụ Alaska, thông điệp gửi tới thế giới sẽ là: trừng phạt năng lượng Mỹ có thể bị bẻ cong bởi những cấu trúc tài trợ khéo léo hơn là bị tuân thủ nghiêm ngặt.
